Νέα δεδομένα για το μέλλον της συνταξιοδότησης στην Ελλάδα δημιουργεί η δημογραφική γήρανση, με τις μακροπρόθεσμες προβολές να επαναφέρουν στο προσκήνιο το ενδεχόμενο αύξησης των ορίων ηλικίας από το 2030.
Το σενάριο που περιγράφεται με βάση τον υφιστάμενο μηχανισμό σύνδεσης της ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο ζωής προβλέπει μετάβαση από τα 67 στα 68 έτη το 2030, στα 70 έτη το 2055 και ακόμη και στα 72 έτη το 2080.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που συνδέεται με τη συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας, την αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων και τη σταδιακή επιδείνωση της αναλογίας εργαζομένων και συνταξιούχων. Το βάρος των όποιων αποφάσεων αναμένεται να πέσει στην επόμενη κυβέρνηση, καθώς η σημερινή έχει διαβεβαιώσει ότι δεν θα υπάρξει αύξηση των ορίων ηλικίας έως το 2030.
Οι σχετικές εκτιμήσεις έρχονται στο φως με αφορμή τον πρώτο τόμο του Ageing Report 2027 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο οποίος δημοσιεύθηκε στις 4 Νοεμβρίου και περιλαμβάνει τις δημογραφικές και μακροοικονομικές παραδοχές για την περίοδο έως το 2080, καθώς και τη μεθοδολογία των επερχόμενων προβολών για τις συνταξιοδοτικές δαπάνες και τη βιωσιμότητα των ασφαλιστικών συστημάτων.
Τα τρία ορόσημα για τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης
Με βάση το σενάριο σύνδεσης των ορίων ηλικίας με το προσδόκιμο ζωής, η ηλικία κανονικής συνταξιοδότησης στην Ελλάδα προβλέπεται να ακολουθήσει σταδιακά ανοδική πορεία.
Ειδικότερα:
Το 2030: Το γενικό όριο συνταξιοδότησης ανεβαίνει στα 68 έτη, ενώ η πρόωρη έξοδος τοποθετείται στα 63.
Το 2055: Το κανονικό όριο φτάνει τα 70 έτη και η πρόωρη συνταξιοδότηση τα 65.
Το 2080: Η ηλικία κανονικής συνταξιοδότησης διαμορφώνεται στα 72 έτη, ενώ το αντίστοιχο όριο πρόωρης εξόδου στα 67.
Εφόσον επαληθευτούν οι συγκεκριμένες προβολές, η Ελλάδα θα έχει το 2080 το δεύτερο υψηλότερο όριο ηλικίας συνταξιοδότησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά τη Δανία, όπου εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 74 έτη. Ακολουθεί η Ιταλία με 71,6 έτη.
Ωστόσο, πρέπει να διευκρινιστεί ότι τα παραπάνω αποτελούν μακροπρόθεσμα σενάρια και όχι αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί. Ο πρώτος τόμος του Ageing Report 2027 περιγράφει τις παραδοχές και τη μεθοδολογία, ενώ οι ολοκληρωμένες δημοσιονομικές προβολές της Κομισιόν αναμένονται την άνοιξη του 2027. Συνεπώς, δεν υπάρχει μέχρι στιγμής δεσμευτική απόφαση για την εφαρμογή νέων ηλικιακών ορίων στην Ελλάδα.
Ο μηχανισμός που συνδέει τη σύνταξη με το προσδόκιμο ζωής
Η προοπτική αύξησης των ορίων δεν προκύπτει από το πουθενά. Το σχετικό θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ήδη τη σύνδεση της ηλικίας συνταξιοδότησης με τις μεταβολές του προσδόκιμου ζωής των ατόμων που έχουν συμπληρώσει το 65ο έτος.
Οι παρεμβάσεις του 2012 και του 2014 είχαν οδηγήσει στην αύξηση των ορίων ηλικίας από τα 65 στα 67 έτη για την κανονική συνταξιοδότηση και από τα 60 στα 62 για την πρόωρη έξοδο. Από το 2021 προβλέπεται επιπλέον η αναπροσαρμογή των ορίων βάσει των μεταβολών του προσδόκιμου ζωής, με επανεξέταση ανά τριετία.
Ο μηχανισμός, ωστόσο, δεν έχει οδηγήσει μέχρι σήμερα σε νέα αύξηση των ηλικιακών ορίων. Το 2021 η πανδημία και η υποχώρηση του προσδόκιμου ζωής ανέτρεψαν τις προϋποθέσεις για αναπροσαρμογή. Το 2024, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν για την εφαρμογή της σχετικής ρήτρας, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής στα 65 έτη σε σχέση με το 2010 ήταν μικρότερη από ένα έτος και συγκεκριμένα 0,6 έτη.
Έτσι, παρέμειναν σε ισχύ τα σημερινά όρια των 67 ετών για πλήρη και των 62 ετών για μειωμένη συνταξιοδότηση, με τις προϋποθέσεις που προβλέπει η ασφαλιστική νομοθεσία.
Η επόμενη περίοδος αξιολόγησης αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς το 2027 θα πρέπει να εξεταστούν εκ νέου τα δημογραφικά δεδομένα και η εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής. Το ζήτημα αποκτά και πολιτική διάσταση, καθώς η σχετική συζήτηση ενδέχεται να μεταφερθεί στην επόμενη κυβέρνηση.
Τι λέει η κυβέρνηση για την αύξηση των ορίων
Από την πλευρά της, η κυβέρνηση έχει διαμηνύσει ότι δεν σχεδιάζει αλλαγές στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης μέχρι το 2030. Η υφυπουργός Εργασίας Άννα Ευθυμίου έχει διαβεβαιώσει ότι, με βάση τα σημερινά δεδομένα, δεν συντρέχει λόγος για νέα αύξηση.
Μάλιστα, σε δημόσιες τοποθετήσεις της έχει επικαλεστεί την αύξηση της πραγματικής μέσης ηλικίας συνταξιοδότησης στην Ελλάδα, η οποία από τα 61,4 έτη το 2010 ανέβηκε στα 62,6 έτη το 2016 και περίπου στα 65,6 έτη το 2025.
Παράλληλα, έχει επισημάνει ότι η αύξηση του προσδόκιμου ζωής στα 65 έτη κατά την περίοδο 2010-2024 ήταν μόλις 0,6 έτη, στοιχείο που, σύμφωνα με την κυβερνητική επιχειρηματολογία, δεν δικαιολογεί την ενεργοποίηση νέας αύξησης των ηλικιακών ορίων.
Η κυβερνητική θέση είναι ότι η αντιμετώπιση των δημογραφικών προκλήσεων δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην παράταση του εργασιακού βίου, αλλά απαιτεί ενίσχυση της απασχόλησης, περιορισμό της εισφοροδιαφυγής και περαιτέρω στήριξη του ασφαλιστικού συστήματος.
Η δημογραφική βόμβα και η συρρίκνωση του πληθυσμού
Πίσω από τα σενάρια για την αύξηση των ορίων ηλικίας βρίσκεται η δημογραφική εικόνα της χώρας, η οποία αναμένεται να επιδεινωθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες.
Σύμφωνα με τις προβολές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο πληθυσμός της Ελλάδας από περίπου 10,4 εκατομμύρια το 2025 αναμένεται να περιοριστεί σε μόλις 7,6 εκατομμύρια το 2080. Πρόκειται για απώλεια περίπου 2,7 εκατομμυρίων κατοίκων, δηλαδή σχεδόν του ενός τετάρτου του σημερινού πληθυσμού.
Την ίδια στιγμή, ο δείκτης γονιμότητας προβλέπεται να παραμείνει σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα. Από 1,20 παιδιά ανά γυναίκα το 2025 εκτιμάται ότι θα ανέβει μόλις στο 1,45 το 2080, παραμένοντας αισθητά κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης του πληθυσμού.
Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνεται και στη συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας. Ο αριθμός των απασχολουμένων ηλικίας 20 έως 64 ετών, από περίπου 4,2 εκατομμύρια το 2025, προβλέπεται να μειωθεί σε 3,8 εκατομμύρια το 2040, σε 3,4 εκατομμύρια το 2050 και μόλις σε 2,9 εκατομμύρια το 2080.
Λιγότεροι ασφαλισμένοι, περισσότεροι συνταξιούχοι
Η δημογραφική μεταβολή αναμένεται να επηρεάσει άμεσα και την ισορροπία του ασφαλιστικού συστήματος. Με βάση τις εκτιμήσεις για την εξέλιξη των ασφαλισμένων και των συνταξιούχων, οι τελευταίοι από περίπου 2,5 εκατομμύρια σήμερα αναμένεται να διατηρηθούν στα ίδια επίπεδα έως το 2030. Στη συνέχεια, όμως, θα αυξηθούν σε 2,7 με 2,8 εκατομμύρια έως το 2040 και σε 2,9 με 3 εκατομμύρια έως το 2050.
Αντίθετα, οι ασφαλισμένοι, οι οποίοι ανέρχονταν σε περίπου 4,1 εκατομμύρια το 2022, προβλέπεται να περιοριστούν σε λίγο πάνω από 4 εκατομμύρια το 2030, σε 3,7 εκατομμύρια το 2040 και σε περίπου 3,3 εκατομμύρια έως το 2050.
Αποτέλεσμα θα είναι η περαιτέρω επιδείνωση της αναλογίας εργαζομένων και συνταξιούχων. Από 1,65 ασφαλισμένους για κάθε συνταξιούχο, η σχέση εκτιμάται ότι θα υποχωρήσει στο 1,46 προς 1 έως το 2030 και μόλις στο 1,23 προς 1 έως το 2050.
Παράλληλα, οι πολίτες άνω των 65 ετών, οι οποίοι το 2022 αντιστοιχούσαν στο 39% του πληθυσμού ηλικίας 20 έως 64 ετών, αναμένεται να φτάσουν το 60,6% το 2040 και το 74,4% το 2050.
Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν το μέγεθος της πρόκλησης για το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα. Με λιγότερους εργαζομένους να στηρίζουν έναν ολοένα μεγαλύτερο αριθμό συνταξιούχων, η συζήτηση για την ηλικία εξόδου από την εργασία αναμένεται να επανέλθει δυναμικά τα επόμενα χρόνια, με το δημογραφικό να αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα για τις αποφάσεις που θα κληθεί να λάβει η επόμενη κυβέρνηση.
