Η Ευρώπη ελέγχει περισσότερο από το 1/3 του παγκόσμιου εμπορικού στόλου, αλλά η κατασκευή των περισσότερων εμπορικών πλοίων έχει μεταφερθεί στα ασιατικά ναυπηγεία. Την ώρα που οι γεωπολιτικές συγκρούσεις επαναφέρουν στο προσκήνιο την ανάγκη βιομηχανικής και αμυντικής αυτονομίας, η Ελλάδα επιχειρεί να μετατρέψει τη ναυτιλιακή της υπεροχή σε παραγωγική ισχύ. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένα στρατηγικό ερώτημα: μπορεί η χώρα που πρωταγωνιστεί στην παγκόσμια πλοιοκτησία να διεκδικήσει ισχυρότερη θέση και στην κατασκευή των πλοίων του μέλλοντος;
Τρεις παρεμβάσεις από διαφορετικές πλευρές της ναυτιλιακής οικονομίας αναδεικνύουν τις προϋποθέσεις αυτής της προσπάθειας. Ο αντιπρόεδρος της Ενωσης Ελλήνων Εφοπλιστών (ΕΕΕ) Αντώνης Λαιμός υποστηρίζει ότι η Ευρώπη πρέπει να στραφεί σε ναυπηγήσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας, εγκαταλείποντας τη λογική του άμεσου ανταγωνισμού με την Ασία στα συμβατικά εμπορικά πλοία. Ο ιδρυτής, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της ONEX Shipyards & Technologies Πάνος Ξενοκώστας θεωρεί ότι η ελληνική ναυπηγική βιομηχανία μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερο διεθνή ρόλο εφόσον στηριχθεί σε επενδύσεις, σύγχρονες τεχνολογίες και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Παράλληλα, ως πρόεδρος της Ενωσης Ελληνικών Ναυπηγείων (ΕΕΝ), προωθεί μια συγκεκριμένη θεσμική ατζέντα επτά αξόνων με στόχο την ανάδειξη της Ελλάδας σε νότιο πυλώνα της ευρωπαϊκής ναυπηγικής και αμυντικής βιομηχανίας.
Οι προσεγγίσεις αυτές ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες, αλλά συναντώνται στην ανάγκη να διατηρήσει η Ευρώπη κρίσιμες παραγωγικές δυνατότητες και να μειώσει την εξάρτησή της από τρίτες χώρες.
Ο Αντώνης Λαιμός
Ο Αντώνης Λαιμός, αντιπρόεδρος της ΕΕΕ και συμπρόεδρος του ομίλου ENESEL, έθεσε το ζήτημα στις 29 Σεπτεμβρίου κατά τη συμμετοχή του στο Connecting Europe Days στις Βρυξέλλες. Μιλώντας από την πλευρά της πλοιοκτησίας, υποστήριξε ότι η κατασκευή συμβατικών εμπορικών πλοίων δεν μπορεί σήμερα να είναι ανταγωνιστική στην Ευρώπη. Η υπεροχή των ασιατικών ναυπηγείων στο κόστος και στην παραγωγική δυναμικότητα καθιστά, σύμφωνα με την προσέγγισή του, αναγκαία την αναζήτηση ενός διαφορετικού ευρωπαϊκού μοντέλου. Ο ίδιος προέκρινε την εξειδίκευση σε κατασκευές υψηλής προστιθέμενης αξίας και υψηλότερων περιθωρίων κέρδους, θεωρώντας ότι αυτή αποτελεί τον μοναδικό τρόπο διατήρησης της ευρωπαϊκής ναυπηγικής δυναμικότητας για στρατηγικούς σκοπούς χωρίς υποχώρηση από τα ευρωπαϊκά εργασιακά πρότυπα και τις κοινωνικές αρχές. Η τοποθέτησή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ενωση επανεξετάζει τις βιομηχανικές της προτεραιότητες υπό την πίεση των γεωπολιτικών εξελίξεων.
«Σε μια περίοδο πολέμου και γεωπολιτικής αβεβαιότητας, η ναυτιλία αποτελεί όχι μόνο πυλώνα της ευρωπαϊκής οικονομίας, αλλά και δύναμη ειρήνης, σταθερότητας και ευημερίας», τόνισε χαρακτηριστικά ο Αντώνης Λαιμός.
Ο αντιπρόεδρος της ΕΕΕ υπογράμμισε ότι η Ευρώπη οφείλει να διαφυλάξει ένα από τα σημαντικότερα στρατηγικά της πλεονεκτήματα: τον έλεγχο περισσότερου από το 1/3 του παγκόσμιου εμπορικού στόλου, αλλά και τη διαχείριση και λειτουργία του από ευρωπαϊκό έδαφος.
Η σημασία αυτού του πλεονεκτήματος, όπως εξήγησε, δεν περιορίζεται στην οικονομική δραστηριότητα. Συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια του εφοδιασμού σε ενέργεια, τρόφιμα και βασικά αγαθά, καθώς και με τη σταθερότητα του διεθνούς εμπορίου.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε και στην απανθρακοποίηση της ναυτιλίας, καλώντας την Ε.Ε. να συνεργαστεί με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO) για τη διαμόρφωση αποτελεσματικών παγκόσμιων κανόνων.
Κατά τον Αντώνη Λαιμό, η περιβαλλοντική μετάβαση πρέπει να στηριχθεί σε μακροπρόθεσμη κανονιστική βεβαιότητα, τεχνολογίες εξοικονόμησης ενέργειας, καθαρότερα καύσιμα και κατάλληλες υποδομές. Πρόκειται για προϋποθέσεις που επηρεάζουν άμεσα τις επενδυτικές αποφάσεις των πλοιοκτητών και, κατ’ επέκταση, τη ζήτηση για νέες ναυπηγήσεις.
O Πάνος Ξενοκώστας
Από την πλευρά της παραγωγής, ο Πάνος Ξενοκώστας δίνει έμφαση στις δυνατότητες ανάπτυξης της ελληνικής ναυπηγικής βιομηχανίας.
Μιλώντας στο 25ο Navigator Forum, στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, υποστήριξε ότι τα ελληνικά ναυπηγεία απομακρύνονται από την περίοδο της αβεβαιότητας και εισέρχονται σε μια νέα φάση ανάπτυξης. Στην τοποθέτησή του περιέγραψε τη μετάβαση από την επιβίωση στις επενδύσεις, στην αξιοποίηση προηγμένων τεχνολογιών και στις διεθνείς συνεργασίες. Για τον επικεφαλής της ONEX, το ζητούμενο είναι τα ελληνικά ναυπηγεία να προσφέρουν στους πλοιοκτήτες αξιοπιστία, διαφάνεια, ταχύτητα στην εκτέλεση των εργασιών, ανταγωνιστικές τιμές και τεχνολογική επάρκεια.
Στο πλαίσιο αυτό ενέταξε τις συνεργασίες του ομίλου με τη Νότια Κορέα και τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες αποσκοπούν στη μεταφορά τεχνογνωσίας και στην ενίσχυση των παραγωγικών δυνατοτήτων. Ωστόσο, ο Πάνος Ξενοκώστας υπογράμμισε ότι η αναγέννηση της ναυπηγικής βιομηχανίας δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στις επιχειρηματικές πρωτοβουλίες. Χρειάζεται σταθερό νομοθετικό περιβάλλον, επενδυτικά κίνητρα και εθνική στρατηγική με ορίζοντα 15-20 ετών.
Η αναφορά του στη διάρκεια του σχεδιασμού δεν είναι τυχαία. Οι ναυπηγικές εγκαταστάσεις απαιτούν σημαντικά κεφάλαια, εξειδικευμένο προσωπικό και μακροχρόνιο προγραμματισμό, στοιχεία που δεν μπορούν να εξασφαλιστούν με αποσπασματικές αποφάσεις.
Ιδιαίτερη βαρύτητα απέδωσε στην ανάγκη ευρωπαϊκής στήριξης ώστε τα ελληνικά ναυπηγεία να μπορούν να ανταγωνίζονται με ισότιμους όρους επιχειρήσεις άλλων χωρών.
Συνέδεσε επίσης την ανάπτυξη του κλάδου με τη δημιουργία θέσεων εργασίας, τη διατήρηση της ελληνικής τεχνογνωσίας και την ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως η Ελευσίνα.
Ο ιδρυτής, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της ONEX Shipyards & Technologies Πάνος Ξενοκώστας
H Ενωση Ελληνικών Ναυπηγείων
Η επιχειρηματική αυτή προσέγγιση αποκτά πλέον θεσμική διάσταση μέσα από την πρόταση της ΕΕΝ, την οποία υιοθέτησε ομόφωνα το διοικητικό της συμβούλιο. Με τίτλο «Η Ελλάδα ως Νότιος Πυλώνας της Ευρωπαϊκής Αμυνας», η πρόταση κατατέθηκε σε ειδική αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σε συνάντηση στη Λέσχη Αξιωματικών Ενόπλων Δυνάμεων, υπό τον συντονισμό της Γενικής Διεύθυνσης Αμυντικών Εξοπλισμών και Επενδύσεων. Το κεντρικό μήνυμα της ΕΕΝ είναι σαφές:
«Χωρίς ναυπηγεία δεν υπάρχει ReArm Europe. Χωρίς ισότιμη Ελλάδα δεν υπάρχει ευρωπαϊκή ναυπηγική αυτονομία». Πρόκειται για τη βασική θέση της θεσμικής πρότασης, με την οποία η ΕΕΝ διεκδικεί την αναγνώριση της Ελλάδας ως ισότιμης ναυπηγικής δύναμης με τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία.
Το σχέδιο αναπτύσσεται σε επτά συγκεκριμένους άξονες.
1/ Εθνική στρατηγική με 15ετές πρόγραμμα ναυπηγήσεων
«Καμία χώρα δεν κράτησε ναυπηγεία με ετήσιες αποφάσεις», επισημαίνει η Ενωση στην πρότασή της, επικαλούμενη την εμπειρία χωρών όπως η Νότια Κορέα, η Τουρκία, η Ιταλία και η Γαλλία.
Η ΕΕΝ ζητεί τη θεσμοθέτηση 15ετούς Εθνικού Προγράμματος Ναυπηγήσεων και τον ορισμό ενός υπουργού ως Εθνικού Συντονιστή, κατά το πρότυπο της αμερικανικής ναυτιλιακής διοίκησης.
Οπως υπογραμμίζει, σήμερα οι σχετικές αρμοδιότητες κατανέμονται σε οκτώ υπουργεία, γεγονός που δυσχεραίνει τον συντονισμό και τον μακροπρόθεσμο προγραμματισμό.
2/ Εγχώρια προστιθέμενη αξία 70% και στόχος 12.000 θέσεων εργασίας
Η δεύτερη διεκδίκηση αφορά την οικονομική συμμετοχή της ελληνικής βιομηχανίας στις αμυντικές ναυπηγήσεις.
Η Ενωση προτείνει να προβλεφθεί στο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο η δυνατότητα καθορισμού ελάχιστης εγχώριας προστιθέμενης αξίας για λόγους εθνικής ασφάλειας, με την Ελλάδα να θέτει ως στόχο το 70%.
Η ΕΕΝ συνδέει την πρόταση με τη δημιουργία 12.000 θέσεων εργασίας και την ανάπτυξη δικτύου περισσότερων από 200 μικρομεσαίων επιχειρήσεων, τις οποίες αναφέρει ότι έχει ήδη χαρτογραφήσει.
Παράλληλα, εισηγείται ειδικό μηχανισμό πιστοποίησης της παραγωγικής συνεισφοράς ώστε να αποφεύγεται η δημιουργία οικονομικά μη βιώσιμων ναυπηγείων.
Το 70% αποτελεί προτεινόμενη ρύθμιση και οι 12.000 θέσεις εργασίας επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, όχι ήδη υλοποιημένες δεσμεύσεις.
3/ Ελληνικά ναυπηγεία ως κύριοι ανάδοχοι ευρωπαϊκών προγραμμάτων
Η τρίτη διεκδίκηση αφορά τον ρόλο που θα έχουν τα ελληνικά ναυπηγεία στις ευρωπαϊκές αμυντικές παραγγελίες.
«Δεν αρκεί ο ρόλος του υπεργολάβου», υπογραμμίζει η ΕΕΝ, ζητώντας αλλαγές στα χρηματοδοτικά εργαλεία EDF και SAFE. Στόχος είναι οι ελληνικές επιχειρήσεις να μπορούν να αναλαμβάνουν ρόλο κύριου αναδόχου (prime contractor) ολοκληρωμένων ναυπηγικών προγραμμάτων. Αυτό σημαίνει συμμετοχή από τον αρχικό σχεδιασμό και την κατασκευή μέχρι την εγκατάσταση εξοπλισμού, τις θαλάσσιες δοκιμές και την τεχνική υποστήριξη. Η Ενωση ζητεί επίσης χρηματοδότηση δεξαμενών, συστημάτων ανέλκυσης, μηχανολογικού εξοπλισμού και άλλων παραγωγικών εγκαταστάσεων.
4/ Συμπαραγωγή συστημάτων μάχης και πλωτές διαστημικές πλατφόρμες
«Το 70% δεν βγαίνει από λαμαρίνες. Βγαίνει από τον κύκλο ζωής», αναφέρει χαρακτηριστικά η πρόταση της ΕΕΝ. Με τη διατύπωση αυτή, εξηγεί ότι η εγχώρια προστιθέμενη αξία δεν μπορεί να περιορίζεται στην κατασκευή του κύτους ενός πλοίου. Προτείνει την ανάπτυξη δυνατοτήτων συμπαραγωγής, συντήρησης και επισκευής πυραυλικών συστημάτων, ραντάρ, συστημάτων μάχης, ηλεκτρονικού πολέμου και μηχανών πρόωσης. Στον ίδιο άξονα περιλαμβάνει τις πλωτές πλατφόρμες εκτόξευσης διαστημικών συστημάτων, ζητώντας την αναγνώρισή τους ως κρίσιμων υποδομών διττής χρήσης.
5/ Η Ελλάδα ως νότιος πυλώνας της ευρωπαϊκής άμυνας
Η ΕΕΝ ζητεί την επίσημη αναγνώριση της Ελλάδας ως ισότιμης ναυπηγικής δύναμης με τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία. Προτείνει επίσης τη δημιουργία ειδικού ευρωπαϊκού ταμείου για το «Ναυπηγείο του Μέλλοντος», με χρονικό ορίζοντα την περίοδο 2027-2035, το οποίο θα χρηματοδοτεί υποδομές, ψηφιοποίηση, πράσινη μετάβαση και επαγγελματικές δεξιότητες. Παράλληλα, διεκδικεί τη δέσμευση του 25% των πόρων του Security Action for Europe (SAFE) – Δράση για την Ασφάλεια της Ευρώπης για ναυπηγήσεις, συντήρηση, επισκευές και λιμενικές υποδομές διττής χρήσης. Η Ενωση θεωρεί ότι οι υφιστάμενοι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στις ανάγκες της ευρωπαϊκής ναυπηγικής βιομηχανίας. Οι εκτιμήσεις της για τη σημερινή κατανομή των πόρων απαιτούν ανεξάρτητη διασταύρωση.
6/ Διατλαντικό ναυπηγικό σύμφωνο και στόχος για το 33% της παγκόσμιας παραγωγής
Ο έκτος άξονας προβλέπει τη σύναψη διακρατικής συμφωνίας ναυπηγικής συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, με στόχο κοινές γραμμές παραγωγής για αμυντικά, εμπορικά και ενεργειακά προγράμματα. Ως πρότυπο προβάλλεται η συνεργασία ONEX – Hanwha Ocean, την οποία η ΕΕΝ επιδιώκει να αξιοποιήσει ευρύτερα μέσω του Project Trident. Πρόκειται για μεγάλο ναυπηγικό, βιομηχανικό και αμυντικό επενδυτικό πρόγραμμα, συνολικού σχεδιαζόμενου ύψους 1,35 δισ. ευρώ, το οποίο βασίζεται στη στρατηγική συνεργασία των δύο με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών.
Στο πλαίσιο αυτό θέτει έναν ιδιαίτερα φιλόδοξο στόχο: την ανάκτηση από τη Δύση του 33% της παγκόσμιας ναυπηγικής παραγωγής. Η επιδίωξη συνδέεται με τη μείωση της εξάρτησης από την Ασία και την ενίσχυση των δυτικών εφοδιαστικών αλυσίδων.
7/ Χρηματοδότηση και δικαιότεροι όροι ανταγωνισμού
Ο τελευταίος άξονας επικεντρώνεται στην πρόσβαση σε χρηματοδότηση και στην αντιμετώπιση των ανισοτήτων μεταξύ ευρωπαϊκών βιομηχανιών. Η ΕΕΝ ζητεί να αναγνωρίζονται ρητά οι ναυπηγικές υποδομές ως επενδύσεις διττής χρήσης, να αξιοποιηθεί η δημοσιονομική ευελιξία για αμυντικές δαπάνες και να ενεργοποιηθούν περισσότερο οι χρηματοδοτικές δυνατότητες της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Παράλληλα, προτείνει μηχανισμούς που θα περιορίζουν πρακτικές αποκλειστικής ενίσχυσης εγχώριων προμηθευτών από ισχυρότερες ευρωπαϊκές οικονομίες, καθώς και νέου τύπου αντισταθμιστικά οφέλη για προμήθειες εκτός Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Η Ενωση συνοψίζει τη φιλοσοφία της πρότασής της με τη διατύπωση: «Η ΕΕΝ δεν ζητά χάρη. Εχει έτοιμο, κοστολογημένο πλάνο». Η θέση αυτή αποτυπώνει τη διεκδίκηση της ελληνικής ναυπηγικής βιομηχανίας να συμμετέχει ισότιμα στην ευρωπαϊκή παραγωγή όχι μόνο ως υπεργολάβος, αλλά ως κατασκευαστής ολοκληρωμένων ναυτικών μονάδων.
Οι προτάσεις της, ωστόσο, δεν αποτελούν ειλημμένες ευρωπαϊκές αποφάσεις. Η εφαρμογή τους προϋποθέτει πολιτικές συμφωνίες, εξασφάλιση χρηματοδότησης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλαγές στο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο. Εδώ βρίσκεται και το ουσιαστικό σημείο συνάντησης των τριών προσεγγίσεων.
Ο Αντώνης Λαιμός θέτει το ζήτημα της ανταγωνιστικότητας και της εξειδίκευσης, επισημαίνοντας τα όρια που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή εμπορική ναυπήγηση. Ο Πάνος Ξενοκώστας αναδεικνύει τις επενδύσεις, την τεχνολογία και τη μακροπρόθεσμη στρατηγική ως προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της ελληνικής παραγωγής. Και η ΕΕΝ, υπό την προεδρία του, επιχειρεί να μετατρέψει αυτές τις επιδιώξεις σε συγκεκριμένες εθνικές και ευρωπαϊκές πολιτικές.
Η ελληνική προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης το δεύτερο εξάμηνο του 2027 προσφέρει ένα σημαντικό πολιτικό ορόσημο για την προώθηση της ελληνικής ατζέντας χωρίς να εξασφαλίζει από μόνη της την αποδοχή των προτάσεων. Το μεγάλο στοίχημα για την Ελλάδα δεν είναι απλώς να αυξήσει τον αριθμό των πλοίων που επισκευάζονται ή κατασκευάζονται στα ναυπηγεία της. Είναι να δημιουργήσει μια βιώσιμη παραγωγική βάση, ικανή να προσελκύει διεθνείς παραγγελίες, να παράγει τεχνολογία και να προσφέρει σταθερές επαγγελματικές προοπτικές.
