Δεν χρειάζεται να υπάρχει πραγματική βόμβα μέσα σε ένα αεροσκάφος για να προκληθεί σοβαρή αναστάτωση στις ευρωπαϊκές αερομεταφορές. Αρκεί μια προειδοποίηση, ακόμη και αν αποδειχθεί ψευδής, για να κινητοποιηθούν μαχητικά αεροσκάφη, ειδικές αστυνομικές μονάδες και υπηρεσίες ασφαλείας, να αλλάξουν πορεία επιβατικές πτήσεις και να διαταραχθεί η λειτουργία ολόκληρων αεροδρομίων.
Αυτή είναι η πραγματική διάσταση του πρωτοφανούς κύματος απειλών για βόμβες που καταγράφεται τις τελευταίες ημέρες στην Ευρώπη. Ένα φαινόμενο το οποίο, πέρα από την ανησυχία των επιβατών, αναδεικνύει την ευπάθεια κρίσιμων υποδομών σε ενέργειες χαμηλού κόστους, αλλά δυνητικά μεγάλης επιχειρησιακής και οικονομικής επίπτωσης.
Μέχρι το βράδυ της Πέμπτης, σχεδόν 30 επιβατικές πτήσεις είχαν επηρεαστεί από απειλές, ενώ είχε προηγηθεί ένα πρώτο κύμα την Τρίτη, με τουλάχιστον επτά πτήσεις και ένα κρουαζιερόπλοιο να βρίσκονται στο στόχαστρο.
Οι έλεγχοι δεν εντόπισαν εκρηκτικούς μηχανισμούς. Ωστόσο, η γεωγραφική διασπορά των περιστατικών, η συχνότητά τους και η χρονική τους συγκέντρωση ενισχύουν την ανησυχία ότι δεν πρόκειται απαραίτητα για μια σειρά ανεξάρτητων φαρσών.
Γιατί οι ψευδείς απειλές μπορούν να προκαλέσουν πραγματική ζημιά
Η ιδιαιτερότητα της υπόθεσης βρίσκεται στο γεγονός ότι οι δράστες, εφόσον πρόκειται για οργανωμένη ενέργεια, μπορούν να επιτύχουν σοβαρή διατάραξη των αερομεταφορών χωρίς να χρειαστεί να τοποθετήσουν εκρηκτικό μηχανισμό.
Κάθε απειλή πρέπει να αξιολογείται από τις αρμόδιες υπηρεσίες και, όταν κρίνεται αναγκαίο, ενεργοποιούνται διαδικασίες ασφαλείας που μπορεί να περιλαμβάνουν εκτροπή της πτήσης, απομάκρυνση του αεροσκάφους από τους τερματικούς σταθμούς, εκκένωση και εξονυχιστικούς ελέγχους.
Το κόστος δεν περιορίζεται στην καθυστέρηση μιας πτήσης. Επηρεάζονται τα πληρώματα, τα επόμενα προγραμματισμένα δρομολόγια, η διαχείριση των αεροδρομίων και οι υπηρεσίες που κινητοποιούνται για να αντιμετωπίσουν την απειλή.
Η διαφορά ανάμεσα στη μικρή προσπάθεια που απαιτεί η αποστολή μιας απειλητικής ειδοποίησης και στην κινητοποίηση που μπορεί να προκαλέσει αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των λεγόμενων υβριδικών ενεργειών.
Ο Ελιράν Άλμογκ, επικεφαλής της εταιρείας κυβερνοασφάλειας αερομεταφορών Cyviation, επισημαίνει μια ακόμη διάσταση: τέτοιες ενέργειες μπορούν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο για την πρόκληση αναστάτωσης, αλλά και για την παρατήρηση του τρόπου με τον οποίο αντιδρούν αεροπορικές εταιρείες, αεροδρόμια και κρατικές αρχές.
Με άλλα λόγια, ακόμη και μια ψευδής απειλή μπορεί να προσφέρει πληροφορίες για τα πρωτόκολλα ασφαλείας και τις επιχειρησιακές αντιδράσεις.
Η ελληνική διάσταση: Οι δύο πτήσεις της Aegean
Το κύμα απειλών έφτασε και στις ελληνικές αερομεταφορές, με δύο πτήσεις της Aegean να ενεργοποιούν τα προβλεπόμενα πρωτόκολλα ασφαλείας.
Πρόκειται για την Α3552 από τη Θεσσαλονίκη προς το Μιλάνο και την Α3860 από την Αθήνα προς τη Βιέννη.
Και τα δύο αεροσκάφη προσγειώθηκαν κανονικά στους προορισμούς τους. Ακολούθησαν οι προβλεπόμενοι έλεγχοι από τις αρμόδιες αρχές, οι οποίοι επιβεβαίωσαν ότι οι απειλές ήταν αβάσιμες.
Στο Μαλπένσα του Μιλάνου, σύμφωνα με το ιταλικό πρακτορείο ANSA, κινητοποιήθηκαν ειδικές αστυνομικές μονάδες για τους ελέγχους, καθώς ανάλογη απειλή είχε δεχθεί και πτήση της Ryanair από το Πόρτο.
Πηγές του κλάδου των αερομεταφορών που μίλησαν στο newmoney συνδέουν την αύξηση των συγκεκριμένων περιστατικών με το περιβάλλον έντονης γεωπολιτικής αβεβαιότητας. Επισημαίνουν, επίσης, ότι όταν εμφανίζονται αλλεπάλληλες απειλές σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μπορεί να ακολουθήσουν και περιστατικά μιμητισμού.
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για μια χώρα όπως η Ελλάδα, με ισχυρή εξάρτηση από τις διεθνείς αεροπορικές συνδέσεις λόγω του τουρισμού και της γεωγραφικής της θέσης.
Από τις πτήσεις στα σούπερ μάρκετ: Το σενάριο του υβριδικού πολέμου
Το μπαράζ απειλών δεν εξετάζεται απομονωμένα από τις υπόλοιπες εξελίξεις στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Το τελευταίο διάστημα έχουν καταγραφεί κυβερνοεπιθέσεις σε συστήματα ψύξης σούπερ μάρκετ, περιστατικά που επηρέασαν υπηρεσίες αιμοδοσίας, καθώς και ύποπτες δραστηριότητες με μη επανδρωμένα αεροσκάφη κοντά σε ευαίσθητες εγκαταστάσεις.
Η παράλληλη εμφάνιση τέτοιων περιστατικών δημιουργεί ερωτήματα για την πιθανότητα μιας ευρύτερης εκστρατείας αποσταθεροποίησης.
Ο Έρικ Σχάουτεν, επικεφαλής της εταιρείας ασφάλειας αερομεταφορών Dyami, θεωρεί ότι πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο υβριδικού πολέμου, καθώς οι χώρες που επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό υποστηρίζουν την Ουκρανία.
Στον λεγόμενο «πόλεμο της γκρίζας ζώνης», οι ενέργειες σχεδιάζονται ώστε να προκαλούν αναστάτωση, οικονομικό κόστος και αβεβαιότητα, χωρίς να ισοδυναμούν με συμβατική στρατιωτική επίθεση που θα οδηγούσε σε άμεση αντίδραση του ΝΑΤΟ.
Ωστόσο, υπάρχει μια κρίσιμη διάκριση: μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιαστεί επιβεβαιωμένο στοιχείο που να αποδεικνύει ότι πίσω από τις απειλές βρίσκονται η Ρωσία, το Ιράν ή κάποια οργάνωση που ενεργεί για λογαριασμό τους.
Η Μόσχα έχει κατηγορηθεί στο παρελθόν από ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για υβριδικές επιθέσεις, αλλά η προηγούμενη εμπειρία δεν αρκεί για να τεκμηριώσει την απόδοση ευθύνης για τα σημερινά περιστατικά. Ρωσία και Ιράν έχουν αρνηθεί σχετικές κατηγορίες.
Το μυστηριώδες email και οι δυσκολίες της έρευνας
Μία από τις ελάχιστες συγκεκριμένες ενδείξεις που έχουν γίνει γνωστές αφορά σε απειλητικό email που εστάλη σε αεροπορικές εταιρείες και φορείς αεροδρομίων στη Ρώμη και στο Μιλάνο.
Το μήνυμα υποστήριζε ότι προερχόταν από «Μαχητές του Ανδρικού Κράτους (Fighters of the Male State)», μιας ονομασίας που συνδέεται με ρωσικό εξτρεμιστικό κίνημα, και προειδοποιούσε για εκρηκτικούς μηχανισμούς σε εισερχόμενες πτήσεις.
Ο ιδρυτής του κινήματος, Βλάντισλαβ Ποζντιακόφ, αρνήθηκε οποιαδήποτε εμπλοκή, υποστηρίζοντας ότι η οργάνωση δεν υφίσταται πλέον και ότι τρίτοι ενδέχεται να χρησιμοποιούν την ονομασία της.
Ακριβώς αυτό είναι το πρόβλημα για τις διωκτικές αρχές: η χρήση ενός ονόματος ή μιας υπογραφής δεν αποτελεί απόδειξη για την πραγματική ταυτότητα του αποστολέα.
Αναλυτές επισημαίνουν ότι τα περιστατικά θα μπορούσαν να συνδέονται με οργανωμένη ομάδα, με ένα άτομο ή ακόμη και με διαφορετικούς δράστες που μιμούνται τις προηγούμενες απειλές.
Ο Ματ Μπόρι, επικεφαλής της Osprey Flight Solutions, εκτιμά ότι η συχνότητα των απειλών υποδηλώνει πιθανή σύνδεση μεταξύ τους. Το γεγονός ότι δεν φαίνεται να υπάρχει ένας και μοναδικός στόχος, συγκεκριμένη αεροπορική εταιρεία ή δρομολόγιο, ενισχύει κατά την εκτίμησή του το σενάριο της γενικευμένης επιχειρησιακής διατάραξης.
Η αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η κλιμάκωση των περιστατικών κινητοποίησε και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Ο Επίτροπος Μεταφορών, Απόστολος Τζιτζικώστας, ανακοίνωσε ότι έχει ενεργοποιηθεί ο ευρωπαϊκός μηχανισμός ανταλλαγής πληροφοριών, με τις Βρυξέλλες να βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία με τα κράτη-μέλη και τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Ασφάλειας της Αεροπορίας (EASA).
Η συνεργασία μεταξύ αεροπορικών εταιρειών, αεροδρομίων, αστυνομικών υπηρεσιών και εθνικών αρχών θεωρείται καθοριστική, καθώς τα περιστατικά ξεπερνούν τα σύνορα μιας μεμονωμένης χώρας.
Ο Επίτροπος υπογράμμισε, πάντως, ότι είναι πρόωρο να εξαχθεί συμπέρασμα για το εάν όλες οι απειλές συνδέονται μεταξύ τους, καθώς οι εθνικές έρευνες βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη.
Το πραγματικό στοίχημα για την ευρωπαϊκή αεροπορία
Περισσότερες από 30.000 πτήσεις πραγματοποιούνται καθημερινά στους ευρωπαϊκούς αιθέρες, γεγονός που δείχνει ότι τα περιστατικά αυτά αποτελούν εξαιρετικά μικρό ποσοστό της συνολικής αεροπορικής δραστηριότητας.
Οι ψευδείς απειλές για βόμβες, άλλωστε, δεν αποτελούν άγνωστο φαινόμενο και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν εντοπίζεται πραγματικός κίνδυνος.
Εκείνο που διαφοροποιεί τη σημερινή κατάσταση είναι η συγκέντρωση δεκάδων περιστατικών σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, σε διαφορετικές χώρες και αεροπορικές εταιρείες.
Το ζητούμενο για τις αρχές δεν είναι μόνο να εντοπίσουν τους υπευθύνους, αλλά και να περιορίσουν την ικανότητα τέτοιων απειλών να προκαλούν εκτεταμένες διαταραχές, χωρίς να υποβαθμίσουν τους ελέγχους που προστατεύουν επιβάτες και πληρώματα.
Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι ότι μια απειλή μπορεί να είναι ψευδής, αλλά οι αρχές δεν έχουν την πολυτέλεια να την αντιμετωπίσουν ως τέτοια πριν την αξιολογήσουν.
Σε αυτό ακριβώς το δίλημμα βρίσκεται η ευρωπαϊκή αεροπορία: να διατηρήσει υψηλό επίπεδο ασφάλειας, χωρίς να επιτρέψει στις ανώνυμες απειλές να μετατραπούν σε μηχανισμό διαρκούς αναστάτωσης και οικονομικής επιβάρυνσης.
