Είναι ένα γλύκισμα που συμβολίζει την Πρωτοχρονιά και συνδέεται με τη γιορτή του Αγίου Βασιλείου, από τον οποίο πήρεόνομά της βασιλόπιτας. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές μορφές και τρόποι παρασκευής της, που βρίσκονται σε όλα τα ελληνικά σπίτια, αστικά και αγροτικά. Συνήθως φτιάχνεται με αλεύρι, αυγά, ζάχαρη και γάλα, και συνήθως γράφεται ο αριθμός του νέου έτους πάνω στην επιφάνειά της με αποφλοιωμένα αμύγδαλα.Σε άλλες περιοχές υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι κατασκευής με μπαχαρικά και άλλα υλικά. Στη δυτική Μακεδονία, αντί για την παραδοσιακή “πολίτικη” Βασιλόπιτα, συχνά η βασιλόπιτα είναι μια τυρόπιτα, πρασόπιτα ή ακόμη και κρεατόπιτα.
Μέσα στο ζυμάρι τοποθετείται ένα νόμισμα, που όποιος το βρει κατά το μοίρασμα της βασιλόπιτας θα είναι ο τυχερός της χρονιάς. Σε κάποιες αγροτικές περιοχές αντί για νόμισμα τοποθετούσαν παλαιότερα ένα κομματάκι άχυρο, κλήμα ή κλώνο ελιάς, ανάλογα με την παραγωγή της περιοχής, και όποιος το έβρισκε θα είχε καλή σοδειά κατά τη διάρκεια του χρόνου.
Τη βασιλόπιτα κόβουμε και μοιράζουμε με ένα ειδικό τελετουργικό τη νύχτα πριν την Πρωτοχρονιά ή την ίδια την Πρωτοχρονιά. Ο οικοδεσπότης του σπιτιού έχει τον γενικό έλεγχο και μετά την αγιογραφία, κόβει και μοιράζει τα κομμάτια της πίτας στα μέλη της οικογένειάς του και στους επισκέπτες, ενώ ξεχωριστά κομμάτια διακρίνονται για τον Χριστό, την Παναγία, τον Άγιο Βασίλη, το σπίτι και τους αποδήμους της οικογένειας.
Η κοπή της Βασιλόπιτας μπορεί να γίνεται και σε άλλες ημέρες των εορτών, εκτός από το “Δωδεκαήμερο”. Πολλοί φορείς, όπως υπουργεία, γραφεία, σωματεία, επαγγελματικές ενώσεις, οργανώσεις και σύλλογοι, μπορούν να κόβουν βασιλόπιτες μέχρι και τον Φεβρουάριο. Αυτή η παράδοση είναι σχετικά νεότερη και προέρχεται από τις παλιές συντεχνίες, όπου τα μέλη έκοβαν την πρωτοχρονιάτικη πίτα και την μοιράζονταν για το καλό τους και του επαγγέλματός τους.
Σε πολλά νησιά, την πρώτη μέρα του νέου έτους, ο ιδιοκτήτης του σπιτιού αναλαμβάνει να κάνει τον αγιασμό μέσα στο σπίτι. Κρατάει ένα κομμάτι της Βασιλόπιτας ή του Χριστόψωμου και ένα κερί, και μπαίνει και βγαίνει από την πόρτα τρεις φορές λέγοντας “έξω τα κακά, μέσα τα καλά”.
Η παράδοση της βασιλόπιτας
Το έθιμο της βασιλόπιτας είναι πολύ παλιό, προέρχεται από εκείνη την αρχαία εορτή των “Κρονίων” (των ρωμαϊκών “Σατουρναλίων”) που παρέλαβαν οι Φράγκοι, από τους οποίους και προήλθε η συνήθεια να τοποθετούν ένα νόμισμα μέσα στην πίτα και να ανακηρύσσουν τον βραδινό “Βασιλιά” αυτού που το βρίσκει. Σύμφωνα με άλλο έθιμο, αντί για νόμισμα, έβαζαν ένα φασόλι και αυτόν που το βρίσκει τον αποκαλούσαν “φασουλοβασιλιά”.
Στην αρχαιότητα, οι αρχαίοι Έλληνες είχαν ένα έθιμο που σχετιζόταν με τον εορταστικό άρτο. Σε μεγάλες αγροτικές γιορτές, πρόσφεραν αυτόν τον άρτο στους θεούς.
Τέτοιες γιορτές ήταν τα Θαλύσια και τα Θεσμοφόρια. Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της βασιλόπιτας είναι ότι ο άνθρωπος δοκιμάζει την τύχη του με το κέρμα μέσα, προσπαθώντας να μαντέψει πώς θα του πάνε τα πράγματα στη νέα χρονιά.
Όποιος βρει το φλουρί, αυτός θα είναι ο τυχερός και ευνοούμενος του νέου έτους! Η ορθόδοξη παράδοση συνδέει αυτό το έθιμο με τη Βασιλόπιτα.
Πέρα όμως από αυτήν την φράγκικη παράδοση που επικράτησε στην Ευρώπη, υπάρχει και μια θρησκευτική παράδοση της βασιλόπιτας που συνδέεται με την προσωπικότητα του Μεγάλου Βασιλείου.
Σύμφωνα με αυτήν τη θρησκευτική παράδοση της βασιλόπιτας, κάποτε στην Καισαρεία της Καππαδοκίας στη Μικρά Ασία, όπου επίσκοπος ήταν ο Μέγας Βασίλειος, ο Έπαρχος της Καππαδοκίας έφτασε με σκοπό να την καταλάβει και να τη λεηλατήσει.Τότε ο Μέγας Βασίλειος ζήτησε από τους πλούσιους της πόλης του να μαζέψουν όσα χρυσαφικά μπορούσαν για να τα παραδώσουν ως “λύτρα” στον επερχόμενο κατακτητή.
Πράγματι συγκεντρώθηκαν πολλά χρήματα. Ωστόσο, κατά την παράδοση, είτε επειδή μετάνιωσε ο έπαρχος, είτε (κατά άλλους) εκ θαύματος ο Άγιος Μερκούριος με πλήθος αγγέλων απομάκρυνε τον στρατό του, ο έπαρχος απάλλαξε την πόλη από την επικείμενη καταστροφή.
Για να επιστρέψει ο Μέγας Βασίλειος τα τιμαλφή στους δικαιούχους, αποφάσισε να δώσει μικρούς άρτους στους κατοίκους, μέσα στους οποίους θα βρίσκονταν τα νομίσματα και οι τιμαλφές. Έτσι, κατάφερε να διανείμει τα χρήματα χωρίς να ξέρει ποιος πήρε τι. Αυτό το γεγονός έφερε διπλή χαρά, καθώς αποφεύχθηκε η καταστροφή της πόλης και συνεχίστηκε η παράδοση αυτή κάθε χρόνο, την ημέρα του θανάτου του Μεγάλου Βασιλείου.
