«Προετοιμαστείτε για το Ελ Νίνιο». Αυτή η προειδοποίηση του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO) μοιάζει σουρεαλιστική. Γιατί, όσο η Γαλλία, η Μεγάλη Βρετανία, η Γερμανία, το Βέλγιο, η Ισπανία, η Βόρεια Ιταλία και άλλες χώρες «βράζουν» από ένα πρωτοφανές, ιστορικά άγριο, θανατηφόρο κύμα καύσωνα, οι επιστήμονες λένε ουσιαστικά ότι οι μεγάλες ζέστες… τώρα ξεκινούν.
«Σούπερ ελ Νίνιο» είναι η -ανεπίσημη επιστημονικά- ονομασία του φετινού φαινομένου, το οποίο αναμένεται να είναι, αν όχι το ισχυρότερο της καταγεγραμμένης ιστορίας, το ισχυρότερο των τελευταίων 150 ετών. Και να φέρει το πιο θερμό καλοκαίρι στην ιστορία πολλών χωρών.
Γιατί ενώ η Ευρώπη θρηνεί νεκρούς από τις θερμοκρασίες ρεκόρ που πλήττουν παραδοσιακά ψυχρότερες χώρες οι οποίες βρίσκονται κάτω από έναν «θερμικό θόλο», οι επιστήμονες εξηγούν ότι το «Ελ Νίνιο», το οποίο μόλις σχηματίστηκε, είναι πιθανό να ενδυναμωθεί σε ιστορικά υψηλό επίπεδο, προκαλώντας ακραίες καιρικές ανωμαλίες. Από ένα ιστορικά καυτό καλοκαίρι στην Ευρώπη, σε σχηματισμούς τυφώνων και πλημμυρών στην Αμερική και σε άλλα μέρη…
Κόκκινη προειδοποίηση
Η περασμένη Τρίτη ήταν η πιο ζεστή μέρα στην ιστορία της Γαλλίας (η προηγούμενη είχε καταγραφεί στους καύσωνες του Αυγούστου του 2003 που είχαν προκαλέσει περίπου 15.000 θανάτους).
Με τη μέση θερμοκρασία από τους 30 μετεωρολογικούς σταθμούς της να φτάνει τους 29,8 βαθμούς Κελσίου και την ανώτατη σε ορισμένες πόλεις, όπως το Παρίσι, να φτάνει τους 42ºC, οι υγειονομικές υπηρεσίες εξέδωσαν κόκκινη προειδοποίηση και η υπουργός Υγείας Στεφανί Ριστ προειδοποίησε ότι ο καύσωνας τους απειλεί όλους και πως «ακόμα και οι νέοι παθαίνουν καρδιακές προσβολές».
Αμέσως μετά την πιο ζεστή μέρα, η Meteo France κατέγραψε και ρεκόρ νύχτας, με τη θερμοκρασία να μην πέφτει κάτω από τους 22ºC κατά μέσο όρο σε όλη τη χώρα και στη Ναντ να μένει στους 27,2º Κελσίου. Τρία πυρηνικά εργοστάσια έκλεισαν λόγω ακραίας ζέστης, ενώ το διδακτικό προσωπικό της χώρας απεργεί, διαμαρτυρόμενο για τις «απαράδεκτες συνθήκες εργασίας».
Οι θάνατοι, οι εκτεταμένες διακοπές ρεύματος και οι προειδοποιήσεις στη Γαλλία για το ιστορικό κύμα ζέστης είναι μάλλον λίγο μπροστά στις ιστορικά εφιαλτικές στιγμές που ζει η Γερμανία. Γιατί το να φτάνει και να μένει το θερμόμετρο κολλημένο πάνω από τους 40 βαθμούς Κελσίου στη χώρα την κάνει να μοιάζει με καζάνι που βράζει.
Σκεφτείτε μια νύχτα κατά την οποία η θερμοκρασία δεν πέφτει καθόλου κάτω από τους 26,2ºC. Αυτό συνέβη στη Βάδη-Βυρτεμβέργη την Τετάρτη, ενώ η μετεωρολογική υπηρεσία της χώρας μιλά για «ιστορικό κύμα καύσωνα». Ο ημιμαραθώνιος του Αμβούργου ακυρώθηκε, ενώ η υπηρεσία τρένων προσφέρει δωρεάν ακυρώσεις εισιτηριών για όποιους θεωρούν ότι κινδυνεύουν από τη ζέστη.
Στο Λουξεμβούργο, οι 38,3ºC που καταγράφηκαν την περασμένη Τετάρτη είναι η υψηλότερη θερμοκρασία στην ιστορία της χώρας για Ιούνιο, ενώ στην Ιταλία και ειδικά στα βόρεια της χώρας, τα 40άρια όλης της μέρας ακολουθούνται από νύχτες όπου το θερμόμετρο δεν πέφτει κάτω από τους 29 βαθμούς – με ντόπιους και τουρίστες να ψάχνουν δροσιά σε κλιματιστικά, παραλίες και συντριβάνια.
Σε κόκκινο συναγερμό για το κύμα καύσωνα τέθηκαν επίσης η Ελβετία και η Τσεχία, ενώ για το Σαββατοκύριακο αναμένεται η θερμοκρασία να φτάσει ή να ξεπεράσει τους 40ºC στην πρωτεύουσας της Αυστρίας, ενώ σε επιφυλακή έχουν τεθεί 12 επαρχίες της Ολλανδίας, όπως και στο Λονδίνο και τη βορειοανατολική Αγγλία. Γιατί, λοιπόν, η Ευρώπη και δη το βόρειο τμήμα της είναι στο στόχαστρο;
Η γαλλική μετεωρολογική υπηρεσία Météo France αποδίδει τις ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες σε έναν «θερμικό θόλο», ενώ το Severe Weather Europe συμφωνεί ότι ένας «εξαιρετικά ανώμαλος και ισχυρός θερμικός θόλος» έχει εγκατασταθεί πάνω από τη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη.
Οι μετεωρολόγοι του Severe Weather Europe προειδοποιούν ότι οι θερμοκρασίες εκτοξεύονται κατά 12°-16°C πάνω από τα «μακροπρόθεσμα κλιματολογικά πρότυπα», καθώς τα αέρια του θερμοκηπίου συνεχίζουν να ψήνουν τον πλανήτη. Ο θερμικός θόλος σχηματίζεται, όπως εξηγούν οι επιστήμονες, όταν ένα σύστημα υψηλής πίεσης αναπτύσσεται στην ανώτερη ατμόσφαιρα, προκαλώντας την καθίζηση και τη συμπίεση του αέρα κάτω από αυτό, αυξάνοντας έτσι τις θερμοκρασίες στην κατώτερη ατμόσφαιρα.
Ωστόσο, επειδή ο θερμός αέρας διαστέλλεται, δημιουργεί έναν κυρτό θόλο που παγιδεύει τη θερμότητα στο εσωτερικό του. Οι άνεμοι συνήθως μπορούν να μετακινήσουν τα συστήματα υψηλής πίεσης, αλλά λόγω του μεγάλου εύρους με το οποίο οι θερμικοί θόλοι εκτείνονται στην ατμόσφαιρα το μετεωρολογικό σύστημα καθίσταται σχεδόν στάσιμο.
Το «αγόρι»
Από την άλλη, πολλοί επιστήμονες ρίχνουν την ευθύνη για το ακραίο αυτό κύμα καύσωνα (και ακόμα περισσότερο γι’ αυτό που θα έρθει) σε ένα ενισχυμένο -περισσότερο από ποτέ- «Ελ Νίνιο». Το εν λόγω φυσικό φαινόμενο (που στα ισπανικά σημαίνει «αγόρι») εκδηλώνεται όταν οι θερμοκρασίες της θάλασσας στον Ανατολικό Ειρηνικό Ωκεανό γίνονται ασυνήθιστα υψηλές.
Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση των παγκόσμιων θερμοκρασιών, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για πιο ακραία καιρικά φαινόμενα. Στην περίπτωσή μας, το «Ελ Νίνιο» προκαλεί καύσωνα στη θάλασσα, με πολλούς μετεωρολόγους να προειδοποιούν ότι το φετινό φαινόμενο ενδέχεται να είναι το ισχυρότερο των τελευταίων δεκαετιών, σαν ένα «Σούπερ Ελ Νίνιο».
Προηγούμενα φαινόμενα τύπου «Ελ Νίνιο», όπως αυτό που σημειώθηκε από τον Μάιο του 2023 έως τον Μάρτιο του 2024, συνέβαλαν στη δημιουργία θερμοκρασιών που έσπασαν κάθε ρεκόρ, οι οποίες πυροδότησαν μια σειρά θανατηφόρων καυσώνων, πυρκαγιών και πλημμυρών σε ολόκληρο τον πλανήτη. Γιατί όμως στοχεύει την Ευρώπη αυτή τη φορά και γιατί τη βόρεια;
Οπως εξηγούν επιστήμονες, σε αυτό παίζει ρόλο η κλιματική αλλαγή. Η Γηραιά Ηπειρος θερμαίνεται με διπλάσια ταχύτητα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, με τις θερμοκρασίες ήδη να είναι ανεβασμένες κατά 2,5 βαθμούς Κελσίου σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα. Αυτό από μόνο του εξηγεί τον λόγο για τον οποίο το «Ελ Νίνιο» φαίνεται ισχυρότερο στην Ευρώπη, όχι όμως γιατί αυτή τη φορά χτυπά περισσότερο χώρες όπως η Γαλλία, η Αγγλία, η Γερμανία, η Ελβετία κ.ά. που συνήθως στο μυαλό μας είναι -αν όχι χιονισμένες- τουλάχιστον… δροσερές.
Αυτό, σύμφωνα με τους ειδικούς, έχει να κάνει με το γεγονός ότι πρόκειται για τις περιοχές της ευρωπαϊκής ηπείρου που είναι πιο κοντά σε αυτές που εκτείνονται στην Αρκτική. Η Αρκτική είναι η πιο ταχέως θερμαινόμενη περιοχή του πλανήτη σε ό,τι αφορά την υπερθέρμανση της Γης λόγω της κλιματικής κρίσης και οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν έως και 4 φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο.
Εδώ υπάρχει ένας φονικός φαύλος κύκλος και ένα παράδοξο: καθώς λιώνουν οι πάγοι στον Βόρειο Πόλο και την Αρκτική, αυτό συμβάλλει στη μικρότερη αντανάκλαση ηλιακής ακτινοβολίας από την επιφάνεια της Γης. Οι σκοτεινότερες επιφάνειες, ως γνωστόν, αντανακλούν περισσότερη θερμότητα, κάτι που εντείνει το λιώσιμο των πάγων.
Το δε παράδοξο είναι πως η Ε.Ε. κατάφερε να μειώσει την ανθρωπογενή ατμοσφαιρική ρύπανση με σκληρούς κανόνες, κάτι που ευνόησε τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, όμως αυτό εξαφάνισε τα νέφη που σχηματίζονταν από τις εκπομπές αερίων, τα οποία λειτουργούσαν ως «θερμομόνωση», εμποδίζοντας τις ακτίνες του ήλιου να περάσουν, ευνοώντας τώρα την υπερθέρμανση περιοχών της!
Η Ελλάδα
Οι δορυφορικοί χάρτες του «Κοπέρνικου» και των μετεωρολογικών υπηρεσιών όλης της Ευρώπης, οι οποίοι αποτυπώνουν τον ακραίο καύσωνα που πλήττει τη Γηραιά Ηπειρο, δείχνουν κάτι μοναδικό. Ο καύσωνας μοιάζει να… ντριμπλάρει τη χώρα μας, τη δεύτερη πιο ζεστή περιοχή της Ευρώπης (πρώτη είναι η Βαλέτα στη Μάλτα και δεύτερη η Αθήνα) και να απλώνεται σε όλες τις άλλες χώρες της ηπείρου.
Στην πραγματικότητα, όπως εξηγούν μετεωρολόγοι, η χώρα μας βρίσκεται στο άκρο του αντικυκλώνα που προκαλεί αυτόν τον «θερμικό θόλο» που ζεματίζει την Ευρώπη. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο δεν καταγράφονται τόσο υψηλές θερμοκρασίες. Κατά άλλους επιστήμονες, ο λόγος που αυτός ο αντικυκλώνας δεν περιλαμβάνει την Ελλάδα, κρύβεται στο φαινόμενο που εξηγήσαμε νωρίτερα, με το λιώσιμο των πάγων στον Βόρειο Πόλο που εκθέτει σε υψηλότερες θερμοκρασίες τα βόρεια της Ευρώπης.
Αυτά, ωστόσο, δεν σημαίνουν ότι… τη γλιτώσαμε για πολύ. Η χώρα μας, ως παράκτια και μεσογειακή, είναι εκτεθειμένη σε μεγάλο βαθμό στο «Σούπερ Ελ Νίνιο» που σχηματίζεται. Αυτό γιατί τα θερμά ρεύματα που σχηματίζονται επηρεάζουν και τη λεκάνη της Μεσογείου θερμαίνοντας τη θάλασσα και προκαλώντας μια σειρά από μη φυσικά φαινόμενα υπερθέρμανσης της ατμόσφαιρας.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η χώρα μας, μαζί με την Κύπρο (και σε δεύτερη φάση η Ρουμανία και η Βουλγαρία με την Ιταλία) είναι αυτές που επλήγησαν περισσότερο από έναν μεμονωμένο καύσωνα την τελευταία πενταετία. Καθώς σε διάρκεια μιας εβδομάδας (21 με 27 Ιουλίου, πέρυσι) καταγράφηκαν θερμοκρασίες ως και 6°C πάνω από τον μέσο όρο, 950 θάνατοι αποδίδονται σε καύσωνα, αντιστοιχώντας στατιστικά σε περίπου 11 θανάτους ημερησίως ανά 1 εκατομμύριο κατοίκους.
Σύμφωνα με την Υπηρεσία Κλιματικής Αλλαγής «Κοπέρνικος» (C3S) της Ε.Ε., το 2025 ήταν το τρίτο θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί, τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και στην Ευρώπη. Τα τελευταία τρία έτη -το 2024, το 2023 και το 2025, με αυτή τη σειρά- ήταν τα θερμότερα που έχουν καταγραφεί ποτέ παγκοσμίως.
Πέρυσι, οι θερμοκρασίες ξεπέρασαν τους 40°C σε δεκάδες χώρες, οδηγώντας τις χώρες σε ξηρασία, πυροδοτώντας δασικές πυρκαγιές και προκαλώντας τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων. Ερευνητές του Imperial College London και της London School of Hygiene & Tropical Medicine εξέτασαν 854 ευρωπαϊκές πόλεις και διαπίστωσαν ότι η κλιματική αλλαγή ήταν υπεύθυνη για το 68% των 24.400 εκτιμώμενων θανάτων λόγω καύσωνα το περασμένο καλοκαίρι, έχοντας αυξήσει τις θερμοκρασίες έως και 3,6°C.
Ο εφιάλτης των πυρκαγιών
«Ερχονται πολύ δύσκολες μέρες, με πολύ υψηλό κίνδυνο πυρκαγιάς. Η χώρα αντιμετωπίζει ταυτόχρονα υψηλές θερμοκρασίες, αυξημένη καύσιμη ύλη λόγω των έντονων βροχοπτώσεων του χειμώνα και ισχυρούς ανέμους, οι οποίοι ευνοούν την ταχεία εξάπλωση των πυρκαγιών».
Αυτά έλεγε προχθές ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας Ευάγγελος Τουρνάς, υπογραμμίζοντας την ανάγκη διαρκούς επαγρύπνησης και αυξημένης προσοχής από όλους τους πολίτες. Καθόλου τυχαία, η Ελλάδα, λόγω των υψηλών, παρατεταμένων θερμοκρασιών και της ξηρασίας που αναμένεται να προκαλέσει το «Σούπερ ελ Νίνιο», σε συνδυασμό με τα μελτέμια, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του κινδύνου σε ό,τι αφορά τις δασικές πυρκαγιές.
Σε όλο τον κόσμο, αλλά ειδικότερα στη Μεσόγειο, οι Αρχές διαπιστώνουν ότι οι νέες κλιματικές συνθήκες έχουν δημιουργήσει μια καινούρια εποχή πυρκαγιών. Μια εποχή megafires, οι οποίες κινούνται με τρομακτική ταχύτητα, καταβροχθίζοντας έως και 25 στρέμματα το λεπτό (!) και δημιουργούν δικό τους μικροκλίμα που αποτελεί καύσιμο για την εξάπλωσή τους.
Το γεγονός ότι «πια οι φωτιές καίνε σε υψηλότερες θερμοκρασίες και οι φλόγες είναι ψηλότερες απ’ ό,τι ήταν, κάτι που τις κάνει δυσκολότερες να σβήσουν, ακόμα και από αέρος», σύμφωνα με τη δασολόγο της Εθνικής Υπηρεσίας Αντιμετώπισης Δασικών Καταστροφών της Κολομβίας Μαρία Μέζα, είναι πια η κανονικότητα. «Δεν είναι ότι βλέπουμε περισσότερες πυρκαγιές σε όλο τον κόσμο, αλλά ότι οι πυρκαγιές που βλέπουμε γίνονται όλο και πιο έντονες», επισημαίνει.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο, παρά το γεγονός ότι οι περισσότερες υπηρεσίες αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών -ακόμα και η ελληνική, που είναι η βαρύτερα εξοπλισμένη, με τα περισσότερα αεροσκάφη, drones και ολοκαίνουρια οχήματα, καθώς και χιλιάδες πυροσβέστες, ως και δασοκομάντο που πέφτουν μπροστά από τη φωτιά από ελικόπτερο- είναι καλά προετοιμασμένες, βρίσκονται αντιμέτωπες με πύρινο εφιάλτη τα καλοκαίρια.
Οι πυρκαγιές που κάποτε αντιμετωπίζονταν από τους ντόπιους με πρόχειρα μέσα, σήμερα δεν μπορούν να συγκρατηθούν ούτε από αεροπλάνα και ελικόπτερα που ρίχνουν συντονισμένα τόνους επιβραδυντικού υγρού και νερού. Είναι σημάδια των καιρών και τώρα που το «Ελ Νίνιο» τους κάνει θερμότερους και ξηρότερους, τα δυσκολότερα είναι μπροστά…
Στη θάλασσα, εκεί όπου λογικά όλοι τρέχουμε για να δροσιστούμε από το καυτό καλοκαίρι, το «Σούπερ Ελ Νίνιο» φέρνει άλλους εφιάλτες.
Καθώς η Μεσόγειος είναι ένα από τα πιο ταχέως θερμαινόμενα θαλάσσια περιβάλλοντα, αφού θερμαίνεται 20% γρηγορότερα από τον μέσο όρο, ο κλιματικός επιστήμονας Χατίμ Αζναγκού έχει κάθε δίκιο να λέει ότι «η Μεσόγειος μας δείχνει τι σημαίνει ένας πιο ζεστός κόσμος». Σε αυτό τον θερμότερο κόσμο η απειλή των «σαρκοφάγων βακτηρίων» που έρχεται για τις ευρωπαϊκές παραλίες μοιάζει με πραγματικό εφιάλτη.
Αυτό που έχει σημάνει συναγερμό είναι το βακτήριο Vibrio, μια οικογένεια φυσικών μικροοργανισμών που απαντώνται σε ζεστά, υφάλμυρα παράκτια νερά. Τα περισσότερα στελέχη είναι ακίνδυνα, αλλά ορισμένα, όπως το Vibrio vulnificus, το οποίο αποκαλείται και «σαρκοφάγο», μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές και -σε σπάνιες περιπτώσεις- ακόμη και θανατηφόρες λοιμώξεις, ειδικά σε άτομα με ανοιχτές πληγές ή εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα.
Αυτή, όμως, είναι μόνο η αρχή…
