Σε μια παραλία της Μεσογείου, λίγες εκατοντάδες χιλιόμετρα από την Αττάλεια, μικρά κομμάτια πλαστικού σε έντονα χρώματα ξεβράζονται συχνά στην άμμο. Στην παραλία Ανταναλίογλου, κοντά στην πόλη Άδανα της Τουρκίας, τα πλαστικά θραύσματα αποτελούν πλέον γνώριμη εικόνα. «Μια φορά βρήκα ένα μικρό, τιρκουάζ κομμάτι πλαστικού μέσα σε ένα λαβράκι», αναφέρει στο Bloomberg ο 46χρονος ερασιτέχνης ψαράς Αχμέτ Τακάρ, προσθέτοντας ότι τα τελευταία χρόνια τα ψάρια έχουν μειωθεί.
Η περιοχή βρίσκεται κοντά σε εγκαταστάσεις ανακύκλωσης που επεξεργάζονται πλαστικά απόβλητα τόσο από την Τουρκία όσο και από την Ευρώπη. Σύμφωνα με ειδικούς, μέρος των πλαστικών καταλήγει στο περιβάλλον, περνά από αρδευτικά κανάλια στον ποταμό Σεϊχάν και στη συνέχεια στη Μεσόγειο. Το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η Τουρκία ετοιμάζεται να φιλοξενήσει τον Νοέμβριο την COP31, τη διεθνή διάσκεψη για το κλίμα, στην Αττάλεια.
Η χώρα αποτελεί σήμερα τον μεγαλύτερο προορισμό πλαστικών αποβλήτων από την Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο, εισάγοντας εκατοντάδες χιλιάδες τόνους κάθε χρόνο. Πρόκειται για μια δραστηριότητα που στηρίζει επιχειρήσεις και θέσεις εργασίας, αλλά συνοδεύεται από αυξανόμενες ανησυχίες για τη ρύπανση των υδάτων, των καλλιεργειών και της τροφικής αλυσίδας.
Οι εισαγωγές πλαστικών αποβλήτων στην Τουρκία αυξήθηκαν σημαντικά μετά το 2018, όταν η Κίνα σταμάτησε να δέχεται ξένα πλαστικά για επεξεργασία. Έκτοτε, η Τουρκία εξελίχθηκε σε βασικό προορισμό για τα απόβλητα που εξάγονται από ευρωπαϊκές χώρες. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το Bloomberg από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την περιβαλλοντική οργάνωση Basel Action Network, σχεδόν 650.000 μετρικοί τόνοι πλαστικών αποβλήτων στάλθηκαν στην Τουρκία το 2025 από την ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Οι ποσότητες ενδέχεται να αυξηθούν περαιτέρω. Από τις 21 Νοεμβρίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρόκειται να απαγορεύσει τις εξαγωγές αποβλήτων προς χώρες εκτός του οργανισμού οικονομικής συνεργασίας και ανάπτυξης. Η Τουρκία, ως μέλος του οργανισμού, δεν θα επηρεαστεί από τη συγκεκριμένη απαγόρευση και ενδέχεται να δεχθεί μεγαλύτερες ποσότητες. Η δραστηριότητα έχει σημαντική οικονομική διάσταση. Η επεξεργασία εισαγόμενων αποβλήτων δημιουργεί θέσεις εργασίας και παρέχει σχετικά φθηνές πρώτες ύλες σε κλάδους όπως η συσκευασία, η κλωστοϋφαντουργία και η μεταποίηση.
Στην εταιρεία Kemalogullari Plastik, με έδρα τα Άδανα, ο ιδιοκτήτης Μεχμέτ Μπασάκ αναφέρει ότι ανακυκλώνεται περίπου το 80% των πλαστικών αποβλήτων που παραλαμβάνει η επιχείρηση. Το υπόλοιπο αποστέλλεται σε τοπική τσιμεντοβιομηχανία, όπου χρησιμοποιείται ως καύσιμο. Η εταιρεία εισάγει πλαστικά από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιρλανδία, η Γερμανία, η Πολωνία και το Βέλγιο. Σύμφωνα με τον Μπασάκ, μια αύξηση των εισαγωγών θα ωφελούσε την επιχείρησή του και θα βοηθούσε στη διατήρηση θέσεων εργασίας για χιλιάδες Σύρους πρόσφυγες.
Τα μικροπλαστικά στα ποτάμια και στη Μεσόγειο
Η οικονομική σημασία της ανακύκλωσης συνοδεύεται, ωστόσο, από σοβαρές περιβαλλοντικές ανησυχίες. Έρευνα που δημοσιεύθηκε φέτος σε επιστημονικό περιοδικό διαπίστωσε ότι οι συγκεντρώσεις μικροπλαστικών στα υδάτινα συστήματα κατάντη των εγκαταστάσεων ανακύκλωσης στα Άδανα ήταν έως και 132 φορές υψηλότερες σε σύγκριση με τις περιοχές ανάντη.
Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης βιομηχανικούς πλαστικούς κόκκους και συμπολυμερή μόνο στα σημεία μετά τις εγκαταστάσεις, στοιχείο που, σύμφωνα με τους ίδιους, συνδέει τη ρύπανση με τη δραστηριότητα ανακύκλωσης. Η επιβάρυνση δεν περιορίζεται στην Τουρκία. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024 στο Marine Pollution Bulletin, η Μεσόγειος περιέχει περίπου το 7% των μικροπλαστικών παγκοσμίως, παρότι αντιπροσωπεύει μόλις το 1% των υδάτων του πλανήτη.
Η ίδια δημοσίευση εκτιμά ότι η Τουρκία ευθύνεται για το 19,1% των περίπου 730 μετρικών τόνων πλαστικών αποβλήτων που εισέρχονται καθημερινά στη Μεσόγειο, καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση μετά την Αίγυπτο μεταξύ των χωρών που βρέχονται από αυτή. Η ρύπανση προστίθεται σε εκείνη που προέρχεται από τη γεωργία, τον τουρισμό και τα απόβλητα άλλων χωρών της περιοχής, όπως η Συρία, ο Λίβανος και η Αίγυπτος.
Ο Χασάν Σαρπτέν, μέλος περιβαλλοντικής οργάνωσης στη βόρεια Κύπρο, αναφέρει ότι το καλοκαίρι μικρά πλαστικά θραύσματα ξεβράζονταν συνεχώς στις ακτές. Όπως εξηγεί, δεν είναι πάντα δυνατό να προσδιοριστεί από πού προέρχονται, καθώς τα θαλάσσια ρεύματα μεταφέρουν τη ρύπανση από τη μία ακτή της Μεσογείου στην άλλη.
Οι πιέσεις προς την Ευρώπη και οι νέοι κανόνες
Τον Σεπτέμβριο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνώρισε σε αξιολόγησή της ότι τα τελευταία χρόνια έχουν εντοπιστεί σοβαρά προβλήματα στην Τουρκία που συνδέονται τόσο με τα εγχώρια όσο και με τα εισαγόμενα πλαστικά απόβλητα. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η θαλάσσια ρύπανση, οι επιπτώσεις στην άγρια ζωή, η ανεξέλεγκτη απόρριψη και η υπαίθρια καύση πλαστικών.
Η Τουρκία έχει αυστηροποιήσει τους ελέγχους στις εγκαταστάσεις ανακύκλωσης και έχει αυξήσει τα πρόστιμα, ωστόσο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η περιορισμένη διαφάνεια και η έλλειψη δεδομένων δυσκολεύουν την παρακολούθηση του συστήματος. Παρά τις διαπιστώσεις αυτές, η Επιτροπή κατέληξε ότι οι εξαγωγές αποβλήτων προς την Τουρκία μπορούν να συνεχιστούν.
Εκπρόσωπός της ανέφερε ότι η ΕΕ παρακολουθεί τις εξαγωγές αποβλήτων προς χώρες του ΟΟΣΑ, εξετάζει τυχόν προβλήματα με τις αρμόδιες εθνικές αρχές και μπορεί, εφόσον χρειαστεί, να αναστείλει τις αποστολές. Υποστήριξε επίσης ότι η Ένωση δεν μεταφέρει το πρόβλημα των αποβλήτων της σε τρίτες χώρες. Την ίδια στιγμή, η ΕΕ έχει συμφωνήσει σε μέτρα για τη μείωση των αποβλήτων συσκευασίας και προωθεί αυστηρότερους κανόνες για τις εξαγωγές, ενώ αναμένεται νέα νομοθετική πρωτοβουλία για την κυκλική οικονομία.
Το Ηνωμένο Βασίλειο δημιούργησε ειδική ομάδα εργασίας για την κυκλική οικονομία τον Νοέμβριο του 2024, χωρίς ωστόσο να έχει δημοσιεύσει ακόμη τη σχετική στρατηγική. Ο ευρωβουλευτής και πρώην επίτροπος Περιβάλλοντος της ΕΕ Βιργκίνιους Σινκεβίτσιους άσκησε κριτική στην ευρωπαϊκή στάση, τονίζοντας ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να απαιτεί υψηλότερα περιβαλλοντικά πρότυπα από τον υπόλοιπο κόσμο χωρίς να αναλαμβάνει την ευθύνη για τα απόβλητα που παράγει. Όπως υποστήριξε, όταν τα ευρωπαϊκά πλαστικά καταλήγουν να ρυπαίνουν ποτάμια, εδάφη και κοινότητες άλλων χωρών, αυτό δεν αποτελεί ανακύκλωση, αλλά μεταφορά της ρύπανσης αλλού.
Το σχέδιο της Τουρκίας ενόψει της COP31
Η Τουρκία επιδιώκει να αναδείξει τη διαχείριση αποβλήτων ως μία από τις προτεραιότητες της COP31. Η κυβέρνηση προωθεί την πρωτοβουλία Zero Waste, με στόχο τη μείωση των εγχώριων αποβλήτων και την αύξηση της ανακύκλωσης. Σύμφωνα με τον υπουργό Περιβάλλοντος Μουράτ Κουρούμ, το ποσοστό ανάκτησης αποβλήτων της χώρας αυξήθηκε από 13% το 2017 σε 37,5% το 2025, ενώ στόχος είναι να φτάσει το 60% έως το 2035.
Παράλληλα, η Τουρκία επιδιώκει διεθνή δέσμευση για μείωση κατά το ήμισυ του ρυθμού αύξησης των παγκόσμιων αποβλήτων έως το 2035, σε μια περίοδο που η ετήσια παραγωγή τους ξεπερνά ήδη τους 2,5 δισ. μετρικούς τόνους. Περιβαλλοντικές οργανώσεις ζητούν αυστηρότερους περιορισμούς στις εισαγωγές πλαστικών αποβλήτων, μείωση της παραγωγής πλαστικών και των συσκευασιών μίας χρήσης, καθώς και μεγαλύτερη ευθύνη από τις επιχειρήσεις που τα παράγουν.
Ο θαλάσσιος βιολόγος Σεντάτ Γκιουντογντού, από το Πανεπιστήμιο Τσουκούροβα, ο οποίος συμμετείχε στην έρευνα για τα υδάτινα συστήματα των Αδάνων, υποστηρίζει ότι η μόνη λύση είναι η απαγόρευση εισαγωγής αποβλήτων. Κατά την άποψή του, κάθε χώρα θα πρέπει να διαχειρίζεται τα δικά της απόβλητα, αντί να μεταφέρει το πρόβλημα αλλού. Η Τουρκία έχει επιβάλει ορισμένους περιορισμούς στις εισαγωγές, χωρίς όμως να προχωρήσει σε καθολική απαγόρευση.
Στο μεταξύ, οι επιπτώσεις της πλαστικής ρύπανσης είναι ορατές και στις αγροτικές περιοχές γύρω από τα Άδανα. «Την περασμένη εβδομάδα ψέκαζα έναν μανταρινόκηπο όταν ξαφνικά σταμάτησε το ψεκαστικό. Άνοιξα το φίλτρο και το βρήκα γεμάτο μικροσκοπικά κομμάτια πλαστικού», περιγράφει ο 38χρονος εργάτης γης Χασάν Ακτάς. «Το πλαστικό είναι παντού. Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα γι’ αυτό».
