«Τι βρίσκεται στο τραπέζι σου;» Αυτή είναι η ερώτηση που θέτει το Γραφείο Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO) στο πλαίσιο της εκστρατείας του για την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Παραποίησης. Η εκστρατεία αυτή αποκαλύπτει την ανησυχητική απειλή που αποτελούν τα παραποιημένα τρόφιμα και ποτά σε ολόκληρη την ΕΕ.
Η πρωτοβουλία αυτή έρχεται σε συνέχεια πρόσφατων εκθέσεων που δείχνουν ότι η παραποίηση στον τομέα των τροφίμων και των ποτών εξακολουθεί να θέτει σημαντικούς κινδύνους για την υγεία των καταναλωτών, ενώ βλάπτει τις οικονομίες της Ευρώπης και τη γαστρονομική της κληρονομιά.
Ενώ τα παραποιημένα προϊόντα συνδέονται συχνά με είδη πολυτελείας ή τον τομέα της ένδυσης και της μόδας, τα τρόφιμα – ιδίως τα μπισκότα, τα ζυμαρικά, τα πατατάκια και τα γλυκά – αποτέλεσαν τη δεύτερη κατηγορία προϊόντων με τις περισσότερες κατασχέσεις στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ το 2020, σύμφωνα με την έκθεση του 2022 για την εκτίμηση των απειλών σχετικά με το έγκλημα κατά της διανοητικής ιδιοκτησίας.
Η έκθεση της Ευρωπαϊκής Αστυνομικής Υπηρεσίας (Europol) για το 2025 (SOCTA) υπογραμμίζει ότι η ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου έχει προσφέρει στους απομιμητές νέους τρόπους διανομής παραποιημένων τροφίμων, καθιστώντας όλο και πιο δύσκολο για τους καταναλωτές να αναγνωρίσουν τα αυθεντικά προϊόντα. Οι εγκληματίες παραποιούν τις ετικέτες και τις συσκευασίες των τροφίμων και προσαρμόζουν τις διαδικασίες παραγωγής, στοχεύοντας προϊόντα υψηλής αξίας.
Οι επιτόπιες επιχειρήσεις ελέγχου έχουν επίσης αποκαλύψει την έκταση του προβλήματος. Η κοινή επιχείρηση OPSON της Europol και της Interpol οδήγησε στην κατάσχεση παραποιημένων και μη συμμορφούμενων με τα πρότυπα τροφίμων αξίας 91 εκατομμυρίων ευρώ το 2024.
Οι κίνδυνοι για την υγεία παραμένουν πρωταρχική ανησυχία. Η έκθεση SOCTA 2021 προειδοποιεί ότι σε παραποιημένα προϊόντα διατροφής έχουν εντοπιστεί επικίνδυνες ουσίες όπως μεθανόλη, υδράργυρος, φιπρονίλη και διάφορα εντομοκτόνα ή φυτοφάρμακα.
Η παραποίηση ποτών, ιδίως αλκοολούχων, παραμένει σημαντικό πρόβλημα, με οργανωμένες εγκληματικές ομάδες να χρησιμοποιούν εξελιγμένες μεθόδους. Οι παραποιητές συχνά επαναχρησιμοποιούν αυθεντικές φιάλες ή εκτυπώνουν πλαστές ετικέτες, καθιστώντας δύσκολο τον διαχωρισμό τους από τα νόμιμα προϊόντα.
Ο οικονομικός αντίκτυπος είναι επίσης σημαντικός. Σύμφωνα με τα στοιχεία του EUIPO, ο τομέας των οίνων και των οινοπνευματωδών ποτών επλήγη ιδιαίτερα από την παραποίηση κατά την περίοδο 2013-2017. Συνολικά, 2.289 εκατομμύρια ευρώ χάθηκαν σε πωλήσεις και σχεδόν 5.700 θέσεις εργασίας καταστράφηκαν ετησίως στην ΕΕ λόγω της παραποίησης. Η απώλεια φόρων ανήλθε σε 2.068 εκατομμύρια ευρώ.
Η Κίνα και η Τουρκία ήταν μεταξύ των χωρών προέλευσης που αναφέρθηκαν συχνότερα για παραποιημένα τρόφιμα και ποτά που κατασχέθηκαν στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ το 2019 και το 2020.
Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της οικονομίας της ΕΕ. Οι γεωγραφικές ενδείξεις (ΓΕ) επιτρέπουν στους καταναλωτές να εμπιστεύονται και να διακρίνουν τα ποιοτικά προϊόντα, προστατεύοντας παράλληλα τους παραγωγούς. Οι ονομασίες αυτές προστατεύουν τα ονόματα των προϊόντων που προέρχονται από συγκεκριμένες περιοχές και διαθέτουν ιδιότητες ή χαρακτηριστικά που οφείλονται στο γεωγραφικό περιβάλλον.
Το σύστημα ΓΕ της ΕΕ περιλαμβάνει τις ονομασίες «Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης» (ΠΟΠ), «Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη» (ΠΓΕ) και «Εγγυημένο Παραδοσιακό Ιδιότυπο Προϊόν» (ΕΠΙΠ). Επί του παρόντος, έχουν καταχωριστεί πάνω από 3.600 προϊόντα ως γεωγραφικές ενδείξεις στην ΕΕ.
Η Γαλλία, η Ιταλία και η Γερμανία κατέχουν ηγετική θέση στην παραγωγή και κατανάλωση προϊόντων με γεωγραφική ένδειξη. Το κρασί αποτελεί το 54% της συνολικής κατανάλωσης προϊόντων με γεωγραφική ένδειξη στην ΕΕ, γεγονός που το καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτο στην παραποίηση. Άλλα προϊόντα που πλήττονται είναι το ελαιόλαδο, η μπύρα, το κρέας, το τυρί και τα γαλακτοκομικά προϊόντα.
Η εκστρατεία του EUIPO «Τι υπάρχει στο τραπέζι σας;» παρέχει πρακτικές συμβουλές:
- Αγορά από επίσημους εμπόρους λιανικής πώλησης και επίσημους ιστότοπους εταιρειών.
- Επαλήθευση της σήμανσης του προϊόντος και της προέλευσής του και έλεγχος των λογότυπων πιστοποίησης, ειδικά των επίσημων ετικετών γεωγραφικής ένδειξης (ΠΟΠ, ΠΓΕ, ΕΠΙΠ).
- Προσεκτική εξέταση της συσκευασίας και του ίδιου του προϊόντος, καθώς τα παραποιημένα προϊόντα συχνά παρουσιάζουν ελαττώματα στην τελική επεξεργασία ή ορθογραφικά λάθη.
- Χρήση εργαλείων επαλήθευσης της γνησιότητας, όπως QR κωδικοί και ολογράμματα. Το EUIPO έχει δημοσιεύσει έναν οδηγό για την τεχνολογία καταπολέμησης της παραποίησης και της πειρατείας.
Το EUIPO συμμετέχει ενεργά στην καταπολέμηση της παραποίησης σε ολόκληρη την ΕΕ, συνεργαζόμενο με διάφορους οργανισμούς και τοπικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων αστυνομικών και κατόχων δικαιωμάτων ΔΙ.
Επιχειρήσεις υψηλού προφίλ, όπως η OPSON – που σημαίνει «τροφή» στα αρχαία ελληνικά – συμβάλλουν στην απομάκρυνση των παραποιημένων και μη συμμορφούμενων τροφίμων και ποτών από την αγορά. Το 2024, η ετήσια επιχείρηση OPSON, συντονιζόμενη από την Europol και την Interpol σε συνεργασία με αρχές 29 χωρών, οδήγησε στην κατάσχεση 22.000 τόνων τροφίμων και περίπου 850.000 λίτρων (κυρίως αλκοολούχων) ποτών, αξίας 91 εκατομμυρίων ευρώ. Η επιχείρηση είχε επίσης ως αποτέλεσμα την εξάρθρωση 11 εγκληματικών δικτύων και την παραπομπή 278 ατόμων στις δικαστικές αρχές.
Όπως αποδεικνύεται από τις εκθέσεις του EUIPO, η παραγωγή και διανομή παραποιημένων προϊόντων συνδέονται συχνά με το οργανωμένο έγκλημα – δραστηριότητες που υπονομεύουν τις νόμιμες επιχειρήσεις, θέτουν σε κίνδυνο την υγεία των καταναλωτών και συμβάλλουν στη χρηματοδότηση άλλων σοβαρών εγκλημάτων, όπως η διακίνηση ναρκωτικών, η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, το έγκλημα στον κυβερνοχώρο, η απάτη και η τρομοκρατία.
