Ωστόσο, οι ειδικοί σπεύδουν να αποσυνδέσουν τις εξετάσεις από μια απλουστευτική ερμηνεία ενός τόσο σύνθετου γεγονότος.
Η ψυχολόγος-παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου τονίζει ότι «οι εξετάσεις δεν αποτελούν το αίτιο για να οδηγηθεί ένα παιδί σε μία τέτοια κατάσταση», υπογραμμίζοντας πως σε τέτοιες περιπτώσεις σχεδόν πάντα συνυπάρχουν πολλοί επιβαρυντικοί παράγοντες — ψυχική ευαλωτότητα, αίσθημα αδιεξόδου, εσωτερική οδύνη και συχνά, αδυναμία έκφρασης ή αναζήτησης βοήθειας.
Οι Πανελλαδικές ως περίοδος υψηλού στρες
Η περίοδος πριν από τις Πανελλαδικές είναι αναγνωρισμένα μία από τις πιο στρεσογόνες φάσεις της σχολικής ζωής. Το άγχος, ωστόσο, μπορεί να είναι πραγματικό, δεν είναι όμως μονοδιάστατο. Όπως περιγράφει η ειδικός, «οι υποψήφιοι βρίσκονται σε ένα καθεστώς μεγάλης πίεσης, έντονου άγχους καθώς πλησιάζουν οι μέρες των εξετάσεων». Πολλοί μαθητές, ακόμη κι όταν έχουν προετοιμαστεί επαρκώς, βιώνουν αμφιβολία για τις γνώσεις τους, φόβο αποτυχίας και την αίσθηση ότι «ξεχνούν» όσα έχουν μελετήσει.
Τα διεθνή επιστημονικά δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι η εξεταστική πίεση επηρεάζει ουσιαστικά την ψυχική υγεία των εφήβων. Μεγάλη μελέτη του οργανισμού World Health Organization δείχνει, ότι περίπου 1 στους 7 εφήβους ηλικίας 10–19 ετών παγκοσμίως αντιμετωπίζει κάποια διαταραχή ψυχικής υγείας, με το άγχος και την κατάθλιψη να συγκαταλέγονται στα συχνότερα προβλήματα. Παράλληλα, η αυτοκτονία παραμένει μία από τις κυριότερες αιτίες θανάτου για άτομα ηλικίας 15–29 ετών διεθνώς.
Ερευνητές από το University of Cambridge και το University College London (UCL) έχουν δείξει, ότι οι μαθητές που αντιλαμβάνονται τις σχολικές εξετάσεις ως «καθοριστική δοκιμασία της αξίας τους», κατά τους μήνες που προηγούνται των εξετάσεων, εμφανίζουν σημαντικά αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, διαταραχές ύπνου και υψηλότερα ποσοστά καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, καθώς και αυτοτραυματικών συμπεριφορών στα επόμενα χρόνια.
Ωστόσο, η ίδια έρευνα και η ειδικός συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο σημείο: η πίεση των εξετάσεων είναι παράγοντας στρες, όχι αυτόματη αιτία ακραίων πράξεων.
Γιατί οι εξετάσεις δεν αρκούν για να εξηγήσουν μια αυτοκτονική πράξη
Οι ειδικοί στην παιδοψυχιατρική επιμένουν ότι καμία μεμονωμένη αποτυχία ή εξεταστική περίοδος δεν οδηγεί από μόνη της σε αυτοκτονία. Η Αλεξάνδρα Καππάτου εξηγεί: «Οι εξετάσεις μπορεί να πυροδοτήσουν μία τέτοια αντίδραση σε ένα παιδί, το οποίο φέρει μία ευαλωτότητα για άλλο λόγο. Πολλές φορές δεν είναι ένας ο λόγος. Υπάρχουν πάρα πολλοί λόγοι – ο καθένας από αυτούς με το βάρος του – που λειτουργούν σωρευτικά και οδηγούν σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα». Αυτό συμφωνεί με τα πορίσματα της σύγχρονης ψυχιατρικής.
Ενδεικτικά, αναφέρεται σχετική έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Lancet Psychiatry, βάσει της οποίας οι αυτοκτονικές συμπεριφορές στην εφηβεία σχετίζονται συνήθως με συνδυασμό παραγόντων: προϋπάρχουσα κατάθλιψη, αίσθηση κοινωνικής απομόνωσης, δυσκολία διαχείρισης έντονων συναισθημάτων, οικογενειακές συγκρούσεις, διαδικτυακή επιρροή και προηγούμενα τραυματικά γεγονότα. Με απλά λόγια, οι εξετάσεις μπορεί να είναι το «ορατό» γεγονός, όχι όμως το βαθύτερο αίτιο.
Η πίεση των γονιών – συχνά ακούσια, αλλά υπαρκτή
Η κ.Καππάτου υπογραμμίζει ότι οι γονείς, συχνά με καλή πρόθεση, μπορεί να ενισχύσουν το άγχος των παιδιών τους:
«Τα παιδιά είναι ήδη πολύ πιεσμένα και δεν χρειάζεται εμείς οι γονείς να τα φορτώνουμε περισσότερο», θα πει με την παρατήρηση αυτή να υποστηρίζεται από σειρά ερευνών στην αναπτυξιακή ψυχολογία, με αντιπροσωπευτική σχετική μελέτη του American Psychological Association, όπου καταδεικνύεται πως οι έφηβοι εμφανίζουν σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα άγχους όταν λαμβάνουν από τους γονείς τους συναισθηματική επιβεβαίωση και όχι πίεση επίδοσης.
Όταν, δηλαδή, οι γονείς δίνουν έμφαση στην προσπάθεια και όχι στο αποτέλεσμα. Αντίθετα, όταν το οικογενειακό περιβάλλον περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από τις εξετάσεις, οι δείκτες στρες αυξάνονται αισθητά. Η κ.Καππάτου χρησιμοποιεί, μάλιστα, μια χαρακτηριστική εικόνα: «Η οικογένεια οφείλει να είναι ο ‘απορροφητήρας’ των κραδασμών και όχι ο παραγωγός τους». Αυτό σημαίνει, όπως εξηγεί, ότι «το σπίτι χρειάζεται να παραμείνει χώρος ασφάλειας και κανονικότητας — όχι χώρος διαρκούς υπενθύμισης ότι ‘τώρα διακυβεύεται το μέλλον σου’».
Τα προειδοποιητικά σημάδια που δεν πρέπει να αγνοηθούν
Η ειδικός ξεκαθαρίζει ότι η εφηβεία περιλαμβάνει συχνές εναλλαγές διάθεσης, όμως ορισμένες αλλαγές χρειάζονται προσοχή. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην αναγνώριση αλλαγών στη συμπεριφορά. Όπως λέει, «όταν ένα παιδί παραμένει για περισσότερο από δύο εβδομάδες απομονωμένο, με εμφανή θλίψη, κόπωση, δυσκολία ύπνου, ευερεθιστότητα ή απώλεια ενδιαφέροντος για καθημερινές δραστηριότητες, αυτό είναι λόγος να υπάρξει συζήτηση και αξιολόγηση».
Η επιστήμη επιβεβαιώνει ότι οι περισσότεροι έφηβοι, που περνούν σοβαρή ψυχική κρίση εμφανίζουν ενδείξεις αρκετό καιρό πριν. Σε μεγάλη αμερικανική μελέτη σε πάνω από 22.000 μαθητές, ο ισχυρότερος προγνωστικός παράγοντας αυτοκτονικού ιδεασμού ήταν η επίμονη αίσθηση ότι το άτομο είναι «λυπημένο ή χωρίς ελπίδα» για παρατεταμένο διάστημα.
Σημάδια που οι ειδικοί συστήνουν να αξιολογούνται έγκαιρα είναι η επίμονη απόσυρση από φίλους και δραστηριότητες, η έντονη ευερεθιστότητα ή ο ανεξήγητος θυμός, οι διαταραχές ύπνου, η συχνή έκφραση απελπισίας, οι δηλώσεις ότι «τίποτα δεν έχει νόημα», η εγκατάλειψη καθημερινών ενδιαφερόντων.
Η ψυχική υγεία των εφήβων είναι σήμερα πεδίο αυξημένης προσοχής διεθνώς. Ο World Health Organization αναφέρει, ότι η αυτοκτονία παραμένει μία από τις κύριες αιτίες θανάτου σε ηλικίες 15–29 ετών παγκοσμίως, αλλά υπογραμμίζει επίσης ότι η έγκαιρη αναγνώριση των προειδοποιητικών ενδείξεων και η πρόσβαση σε υποστήριξη μπορούν να αποτρέψουν πολλές κρίσεις.
Η υπερπροβολή τέτοιων περιστατικών και ο κίνδυνος μιμητισμού
Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία, που θίγει η ειδικός αφορά τη δημοσιογραφική κάλυψη τέτοιων γεγονότων.
«Όλες οι επιστημονικές μελέτες καταδεικνύουν ότι η υπερ-προβολή αυτών των θεμάτων, ειδικά όταν περιλαμβάνουν λεπτομέρειες γύρω από την πράξη, μπορεί να βρουν μιμητές», επισημαίνει. Η επιστημονική ονομασία του φαινομένου είναι Werther effect. Σύμφωνα με μετα-ανάλυση του National Institutes of Health, η εκτεταμένη και δραματοποιημένη δημοσιοποίηση αυτοκτονιών συνδέεται με αύξηση μιμητικών περιστατικών, ιδιαίτερα σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες. Για τον λόγο αυτό, διεθνείς οδηγίες καλούν τα ΜΜΕ να αποφεύγουν περιγραφές μεθόδων, επιστολών ή δραματικών λεπτομερειών.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς τις επόμενες δύο εβδομάδες μέχρι την έναρξη των Πανελλαδικών
Η ψυχολόγος εκτιμά, ότι το διάστημα μέχρι τις εξετάσεις είναι επαρκές για να βελτιωθεί ουσιαστικά το κλίμα στο σπίτι. Τα βασικά βήματα που προτείνει είναι να υπάρχει διακριτική παρουσία και όχι ασφυκτικός έλεγχος ή επιτήρηση. Κατανόηση της πίεσης που βιώνει το παιδί. Διαβεβαίωση ότι η αγάπη δεν εξαρτάται από το αποτέλεσμα και καθημερινή διαβεβαίωση ότι οι γονείς είναι δίπλα του.
Αποφυγή συγκρίσεων με άλλα παιδιά σε σχέση με την προετοιμασία τους για τις εξετάσεις. Αποφυγή, επίσης, εκδηλώσεων απογοήτευσης ή έκφρασης υπερβολικών προσδοκιών. Διατήρηση ρουτίνας στην καθημερινότητα της οικογένειας – επαρκής ύπνος και ξεκούραση, καλή διατροφή, μικρά διαλείμματα, περπάτημα και επαφή με δραστηριότητες και συζητήσεις άσχετες με το διάβασμα. Ουσιαστική ακρόαση των ανησυχιών του παιδιού και εμφάνιση συναισθηματικής ανταπόκρισης από πλευράς γονέων.
Η ίδια προτείνει ακόμη να αποφεύγεται η συνεχής αναπαραγωγή της συγκεκριμένης είδησης στο σπίτι. «Καλό θα ήταν να μην τα εκθέτουμε συνέχεια σε αυτές τις λεπτομέρειες», αναφέρει, εξηγώντας ότι είναι προτιμότερο να αξιοποιηθεί η αφορμή για ουσιαστική επικοινωνία: να ρωτήσουν οι γονείς το παιδί πώς το αντιλήφθηκε, πώς νιώθει και αν έχει ακούσει αντίστοιχες σκέψεις από συνομηλίκους».
«Οι Πανελλαδικές είναι ένας σημαντικός σταθμός, δεν είναι όμως ο προορισμός», τονίζει η ίδια. «Και το παιδί πρέπει να ξέρει ότι ως προσωπικότητα δεν αξιολογείται από το αποτέλεσμα της εξέτασης».
Ο ρόλος του σχολείου και των εκπαιδευτικών
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στον ρόλο του σχολείου. Όπως υπογραμμίζει η ψυχολόγος-παιδοψυχολόγος κ.Καππάτου, εκπαιδευτικοί και φροντιστές μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά απέναντι στους μαθητές και στις μαθήτριες. «Ο εκπαιδευτικός θα μπορούσε να τους μιλήσει για την αξία της προσπάθειας, για την ανθεκτικότητα που πρέπει να επιδεικνύουμε σε αναποδιές», λέει, επισημαίνοντας ότι η συζήτηση δεν χρειάζεται να είναι δραματική, αλλά να έχει ξεκάθαρα ένα θετικό πρόσημο.
Η διεθνής έρευνα δείχνει, ότι οι σχολικές κοινότητες με διαθέσιμους συμβούλους ψυχικής υγείας και εκπαιδευτικούς εκπαιδευμένους στην αναγνώριση κρίσεων μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο παρατεταμένης ψυχολογικής απομόνωσης των εφήβων.
Το θετικό μήνυμα προς τους υποψηφίους
Το σημαντικότερο μήνυμα προς τους εφήβους, είναι η αποσύνδεση της στιγμιαίας αποτυχίας από την έννοια της ζωής συνολικά, επισημαίνουν οι ειδικοί. Η σημερινή πραγματικότητα δείχνει ότι επαγγελματικές πορείες, σπουδές και επιλογές αλλάζουν συνεχώς. Πολλοί νέοι ακολουθούν διαφορετικό δρόμο από αυτόν που είχαν φανταστεί στα 17 τους, συχνά με εξίσου επιτυχημένη κατάληξη.
Αυτό που σήμερα μοιάζει αξεπέραστο, σε λίγους μήνες μπορεί να έχει εντελώς διαφορετική διάσταση. Οι ψυχολόγοι τονίζουν, ότι το άγχος των εξετάσεων είναι μεν πραγματικό, αλλά δεν παύει να είναι προσωρινό. Η αποτυχία σε μια εξέταση δεν είναι αποτυχία ζωής — ούτε καθορίζει την αξία ενός ανθρώπου.
Όπως καταλήγει η Αλεξάνδρα Καππάτου: «Το πιο κρίσιμο είναι οι έφηβοι να μην μένουν μόνοι με τη σκέψη ότι ‘όλα τελειώνουν εδώ’. Η εφηβεία χαρακτηρίζεται από έντονα συναισθήματα που συχνά μοιάζουν απόλυτα, αλλά η εμπειρία δείχνει ότι οι δυσκολίες, ακόμη και όταν φαίνονται αξεπέραστες, μεταβάλλονται όταν μοιράζονται. Ακόμη κι αν νιώθουμε ότι είμαστε στο σκοτάδι, πάντα ανατέλλει το φως».
