Η απουσία διαθήκης εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες οικογενειακών συγκρούσεων μετά τον θάνατο ενός προσώπου, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν σύνθετες οικογενειακές σχέσεις, δεύτεροι γάμοι ή πολυετείς σχέσεις ελεύθερης συμβίωσης χωρίς νομική κατοχύρωση. Καθημερινά, συμβολαιογράφοι και νομικοί δέχονται ερωτήματα από πολίτες που προσπαθούν να καταλάβουν ποιος τελικά κληρονομεί τι, όταν κάποιος φεύγει από τη ζωή χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη.
Το ισχύον πλαίσιο προβλέπει μια αυστηρή ιεραρχία συγγενικών τάξεων, μέσα από την οποία καθορίζεται ποιοι καλούνται στην κληρονομική διαδοχή και με ποια σειρά. Αν δεν υπάρχουν συγγενείς που να εμπίπτουν στις προβλεπόμενες κατηγορίες, τότε η περιουσία καταλήγει στο Δημόσιο.
Την ίδια στιγμή, οι αλλαγές που προωθούνται επιχειρούν να προσαρμόσουν το κληρονομικό δίκαιο στις σύγχρονες κοινωνικές πραγματικότητες, δίνοντας μεγαλύτερη προστασία σε συντρόφους μακροχρόνιας συμβίωσης αλλά και νέα εργαλεία διαχείρισης της περιουσίας και της διαδοχής, ιδιαίτερα για οικογενειακές επιχειρήσεις.
Πώς λειτουργεί η εξ αδιαθέτου διαδοχή
Όταν δεν υπάρχει διαθήκη, η περιουσία κατανέμεται με βάση τις λεγόμενες «τάξεις» συγγενών.
Στην πρώτη τάξη ανήκουν ο ή η σύζυγος και τα παιδιά του θανόντος. Αν υπάρχει ένα παιδί, ο επιζών σύζυγος λαμβάνει το ένα τρίτο της περιουσίας και το παιδί τα υπόλοιπα δύο τρίτα. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, ο σύζυγος δικαιούται το ένα τέταρτο και το υπόλοιπο μοιράζεται ισόποσα στα παιδιά.
Στη δεύτερη τάξη περιλαμβάνονται οι γονείς, τα αδέλφια και οι απόγονοι αδελφών του θανόντος.
Η τρίτη τάξη αφορά παππούδες, γιαγιάδες και τους απογόνους τους, ενώ στην τέταρτη τάξη περιλαμβάνονται προπαππούδες και προγιαγιάδες.
Αν δεν υπάρχει κανένας συγγενής από τις προηγούμενες κατηγορίες, τότε στην πέμπτη τάξη ο επιζών σύζυγος καθίσταται μοναδικός κληρονόμος.
Παράλληλα, ο επιζών σύζυγος διατηρεί δικαίωμα στο λεγόμενο «εξαίρετο», δηλαδή στην οικοσκευή, τα έπιπλα, τα σκεύη, τα ενδύματα και άλλα αντικείμενα κοινής χρήσης.
Τι αλλάζει για τις σχέσεις ελεύθερης συμβίωσης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι προβλέψεις που αφορούν τα ζευγάρια σε ελεύθερη ένωση.
Με βάση το προτεινόμενο πλαίσιο, σύντροφοι που συμβιώνουν για τουλάχιστον τρία χρόνια θα μπορούν, υπό αυστηρές προϋποθέσεις και έπειτα από δικαστική αναγνώριση, να αποκτούν κληρονομικά δικαιώματα.
Η ρύθμιση επιχειρεί να καλύψει ένα κενό που επί χρόνια δημιουργούσε σκληρές καταστάσεις, ειδικά σε περιπτώσεις όπου ένας σύντροφος φρόντιζε επί μακρόν τον άλλον χωρίς να διαθέτει καμία νομική προστασία μετά τον θάνατό του.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση ηλικιωμένου άνδρα που ζούσε επί δεκαετίες με σύντροφο η οποία τον φρόντιζε καθημερινά, χωρίς όμως να έχει δικαίωμα ούτε παραμονής στο σπίτι μετά τον θάνατό του, καθώς η περιουσία περνούσε αυτομάτως στα παιδιά του.
Με τις νέες προβλέψεις, ο επιζών σύντροφος μπορεί να αποκτά δικαίωμα προσωρινής παραμονής στην κατοικία, δικαίωμα στο εξαίρετο αλλά και οικονομική αποζημίωση για τη φροντίδα που παρείχε.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, αν δεν υπάρχουν καθόλου συγγενείς, ο σύντροφος θα μπορεί ακόμη και να καταστεί μοναδικός κληρονόμος, έπειτα από δικαστική απόφαση.
Όταν η περιουσία καταλήγει στο Δημόσιο
Αν δεν εντοπιστεί κανένας συγγενής από όλες τις προβλεπόμενες τάξεις, τότε η περιουσία περνά στο Δημόσιο, το οποίο αποδέχεται την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής.
Η διάταξη αυτή εξακολουθεί να ισχύει, ωστόσο οι νέες προβλέψεις για τις ελεύθερες ενώσεις ενδέχεται να περιορίσουν περιπτώσεις όπου το Δημόσιο γίνεται τελικός αποδέκτης περιουσιών ανθρώπων που ζούσαν για χρόνια με σύντροφο χωρίς γάμο.
Για πρώτη φορά εισάγονται στην Ελλάδα και οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου, ένα εργαλείο που θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό για την οργάνωση της διαδοχής περιουσίας και επιχειρήσεων.
Η νέα δυνατότητα αναμένεται να επηρεάσει κυρίως οικογενειακές επιχειρήσεις και παραγωγικές μονάδες, όπου οι διαμάχες μεταξύ κληρονόμων συχνά οδηγούσαν σε διάλυση εταιρειών, δικαστικές συγκρούσεις και απαξίωση περιουσιακών στοιχείων.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει δύο βασικές μορφές κληρονομικών συμβάσεων.
Στην πρώτη περίπτωση, ο διαθέτης συμφωνεί εν ζωή πώς θα μεταβιβαστεί η περιουσία του μετά τον θάνατό του, διατηρώντας μέχρι τότε πλήρη έλεγχο των περιουσιακών του στοιχείων.
Στη δεύτερη περίπτωση, πρόσωπο που διαθέτει κληρονομικό δικαίωμα μπορεί να παραιτηθεί εκ των προτέρων από αυτό.
Η φιλοσοφία των αλλαγών στοχεύει στη μείωση των συγκρούσεων, στην ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου και στη δημιουργία σταθερότερων συνθηκών για τη συνέχεια επιχειρήσεων και επενδύσεων με μακροπρόθεσμο ορίζοντα.
