Σήμερα που οι άνθρωποι είναι πιο συνδεδεμένοι από ποτέ, ζουν ταυτόχρονα και πιο απομονωμένοι. Η μοναξιά έχει κόστος για την εθνική οικονομία, αλλά και όφελος για πολλούς επιχειρηματίες.
«Ποτέ άλλοτε οι στέγες των σπιτιών των ανθρώπων δεν ήταν τόσο κοντά η μία στην άλλη, όσο είναι σήμερα. Και ποτέ άλλοτε οι καρδιές των ανθρώπων δεν ήταν τόσο μακριά η μία από την άλλη, όσο είναι σήμερα». Αυτή η φράση από το βιβλίο «Ζητείται Ελπίς» του Αντώνη Σαμαράκη, που υπήρξε αγαπημένο θέμα στις σχολικές εκθέσεις, μοιάζει σήμερα με νοσηρή πραγματικότητα. Όσα “εύφλεκτα κάρβουνα” των likes κι αν μπουν στη φωτιά της «κοινωνικής δικτύωσης» που συντροφεύει τους απανταχού μοναχικούς ανθρώπους, το φαινόμενο δεν φαίνεται προς το παρόν αναστρέψιμο.
Ποιος θα το περίμενε ότι στη χώρα του «τσακίρ κεφιού», της «παρέας με τα ουζάκια» και της «ζεστασιάς των κατοίκων της» θα κρυβόταν η εξής σκληρή πραγματικότητα: η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με τα υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς στην Ευρώπη, σύμφωνα με έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το 16%-17% των Ελλήνων δήλωσε ότι ένιωθε μοναξιά πάντα ή τις περισσότερες φορές τον περασμένο μήνα, έναντι 13% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Όσο μεγαλώνει η ηλικία, η απομόνωση εντείνεται. Τα δεδομένα αποκτούν ιδιαίτερο βάρος όταν εστιάσουμε στην ηλικιακή κατηγορία 50-90 ετών. Η Ελλάδα, μαζί με την Κύπρο, καταγράφει από τα υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς σε ενήλικες αυτής της ηλικιακής ομάδας μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, αποκαλύπτοντας μια συστηματική κοινωνική απομόνωση που εντείνεται με την πάροδο των χρόνων.
Σε χώρες όπως η Βουλγαρία και η Λετονία παρατηρείται παρόμοια επιδείνωση με την ηλικία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις το φαινόμενο αντιστρέφεται: στις ΗΠΑ και την Ολλανδία τα υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς εμφανίζονται στους μεσήλικες. Συγκεκριμένα, τον Μάιο του 2023, ο Αμερικανός Γενικός Χειρουργός, Δρ. Βίβεκ Μέρθι, εξέδωσε επίσημη έκθεση που εφιστούσε την προσοχή σε μια επιδημία που αφορά έναν στους δύο Αμερικανούς ενήλικες. Οι μισοί Αμερικανοί δηλώνουν μόνοι. Ο Μέρθι επεσήμανε ότι, παρόλο που πολλοί άνθρωποι ένιωσαν μεγαλύτερη μοναξιά κατά την πανδημία COVID-19, περίπου οι μισοί Αμερικανοί ενήλικες είχαν ήδη αναφέρει εμπειρίες μοναξιάς πριν από αυτήν.
Και το πρόβλημα μεγαλώνει
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Cigna Group που διεξήχθη το 2024, πάνω από τους μισούς Αμερικανούς (57%) δηλώνουν μοναξιά, με τις νεότερες γενιές, Gen Z και Millennials, να παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά από τις μεγαλύτερες, παρά το γεγονός ότι είναι πολύ πιο συνδεδεμένες τεχνολογικά. Στην Ελλάδα, το 11% των ηλικιωμένων δηλώνει ότι δεν συναντά ποτέ φίλους από κοντά μέσα σε ένα τυπικό έτος, ποσοστό υπερδιπλάσιο του γενικού πληθυσμού. Παράδοξο σε μια χώρα όπου το 86% των ερωτηθέντων αναφέρει καθημερινές αλληλεπιδράσεις με συγγενείς ή φίλους, έναντι 67% στον ΟΟΣΑ. Η οικογένεια είναι παρούσα, αλλά η γενιά των 50+ φαίνεται να πέφτει στα κενά του κοινωνικού ιστού όταν ο εργασιακός βίος τελειώνει, τα παιδιά φεύγουν και οι σύντροφοι χάνονται.
Το κόστος της μοναξιάς
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει τη μοναξιά ως κατεξοχήν ακούσιο και ανεπιθύμητο βίωμα, με επιπτώσεις συγκρίσιμες με εκείνες του καπνίσματος ή της παχυσαρκίας. Αυξάνει τον κίνδυνο κατάθλιψης, καρδιακών παθήσεων, άνοιας, ακόμα και πρόωρου θανάτου κατά 26%. Σχεδόν οι μισοί από όσους πάσχουν από χρόνια μοναξιά έχουν αναφέρει σκέψεις αυτοκαταστροφής. Το οικονομικό κόστος είναι εξίσου συντριπτικό. Στην Ισπανία, το άμεσο κόστος της μοναξιάς υπολογίζεται σε 14 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως. Στις ΗΠΑ, μόνο η απουσία από την εργασία, λόγω μοναξιάς, κοστίζει 460 εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο. Παγκοσμίως, το συνολικό κόστος μετράται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια.
Και φυσικά, η μοναξιά έχει γίνει μεγάλη επιχείρηση. Εταιρείες, επενδυτές και startups στρέφονται με ορμή σε έναν κλάδο που εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 500 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2030, ανάλογα και με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Μπορείς να ακούσεις ένα ζευγάρι Ελλήνων φίλων, που μιλούν μόνο τηλεφωνικά χωρίς να συναντιούνται, να λένε μεταξύ τους: «Δεν σε έχω δει ποτέ. Στο τέλος θα νομίσω ότι είσαι chatbot!». Το «αστείο» είναι ότι οι AI σύντροφοι-chatbots, που προσομοιώνουν συναισθηματική νοημοσύνη και ανθρώπινη επαφή, σε πλατφόρμες όπως το Character.ai, το οποίο δέχεται 194 εκατομμύρια επισκέψεις τον μήνα και το Replika, με 35 εκατομμύρια εγγεγραμμένους χρήστες, έχουν μετατρέψει τη συντροφιά σε συνδρομητική υπηρεσία.
Η αγορά των AI virtual companions εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 140 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2030, ένας αριθμός που κόβει την ανάσα. Εξίσου δυναμική είναι η αγορά των dating apps, των εφαρμογών ψυχικής υγείας και της φροντίδας κατοικίδιων. Οι άνθρωποι ψάχνουν σύντροφο, είτε αυτός έχει τέσσερα πόδια είτε υπάρχει μόνο στην οθόνη.
Yπηρεσίες ενοικίασης φίλων
Eταιρείες όπως η αμερικανική Rent-A-Friend διαθέτουν δίκτυο 40.000 «φίλων» προς ενοικίαση με μηνιαία συνδρομή 19,99 δολαρίων. Η ιαπωνική Client Partners λειτουργεί με παρόμοιο μοντέλο. Ο CEO της Rent-A-Friend δηλώνει ξεκάθαρα: «Η αποστολή μας δεν είναι να θεραπεύσουμε τη μοναξιά, είναι η σύνδεση». Καλό, αν και ελαφρά οργουελικό.
Στον αντίποδα των ψηφιακών λύσεων εμφανίζονται πλατφόρμες που επιστρέφουν στη διά ζώσης επαφή: η Timeleft φέρνει αγνώστους σε κοινά τραπέζια εστιατορίων σε 300 πόλεις του κόσμου, με 27.000 ενεργούς χρήστες εβδομαδιαίως. Η Pie συνδέει ανθρώπους μέσω live events. Η Groundfloor στην Καλιφόρνια προσφέρει co-working και κοινότητα, έναντι 200 δολαρίων τον μήνα.
«Μοναξιά μου όλα»
Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: η τεχνολογία θεραπεύει τη μοναξιά ή απλώς τη συσκευάζει καλύτερα; Το 60% των χρηστών που πληρώνουν για το Replika δηλώνουν ότι βρίσκονται σε ρομαντική σχέση με τον ψηφιακό τους σύντροφο.
Οι ειδικοί προειδοποιούν: η τεχνολογία μπορεί να συμπληρώσει τις ανθρώπινες σχέσεις, όχι να τις αντικαταστήσει. Η μοναξιά, ιδίως στην τρίτη και τέταρτη ηλικία, απαιτεί κοινοτικές πολιτικές, δημόσιες υποδομές και ανθρώπινη παρουσία. Ο Βολταίρος έλεγε πως η πιο ευτυχισμένη ζωή είναι «μια πολυάσχολη μοναξιά». Πού να ήξερε ότι, κάποιους αιώνες αργότερα, σχεδόν ο μισός πλανήτης θα ήθελε να τον αντιγράψει.
Εξωτερική φωτογραφία: Noah Silliman / Unsplash
