Η ακρίβεια που ενισχύεται και από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, «φουσκώνει» τον λογαριασμό που πληρώνουν οι καταναλωτές σε τρόφιμα, καύσιμα και βασικά αγαθά, δημιουργώντας μια παράδοξη εικόνα για τον προϋπολογισμό, καθώς όσο πιέζεται το πορτοφόλι των νοικοκυριών, τόσο αυξάνεται το ποσό ΦΠΑ που ενσωματώνεται στην τελική τιμή.
Εν αντιθέσει με τον ΕΦΚ, ο ΦΠΑ δεν υπολογίζεται ως σταθερό ποσό, αλλά ως ποσοστό επί της φορολογητέας αξίας. Επομένως, όταν ένα προϊόν ακριβαίνει, το Δημόσιο εισπράττει περισσότερα, παρά το γεγονός ότι ο συντελεστής ΦΠΑ δεν έχει αυξηθεί. Αυτό εξηγεί γιατί μέρος της πίεσης που βιώνει ο καταναλωτής μετατρέπεται σε υψηλότερα έσοδα για τα δημόσια ταμεία.
Η εικόνα αποτυπώνεται ήδη στα στοιχεία του κρατικού προϋπολογισμού για το πρώτο τρίμηνο του 2026. Το πρωτογενές αποτέλεσμα διαμορφώθηκε σε πλεόνασμα 4,369 δισ. ευρώ, έναντι στόχου για πλεόνασμα 2,732 δισ. ευρώ, ενώ τα καθαρά έσοδα του κρατικού προϋπολογισμού ανήλθαν σε 18,508 δισ. ευρώ, αυξημένα κατά 685 εκατ. ευρώ έναντι του στόχου. Ειδικά τα έσοδα από ΦΠΑ έφτασαν τα 7,402 δισ. ευρώ και εμφανίζονται αυξημένα κατά 438 εκατ. ευρώ, αν και το υπουργείο Οικονομικών διευκρινίζει ότι, αν εξαιρεθεί ποσό 306 εκατ. ευρώ από τη σύμβαση παραχώρησης της Εγνατίας Οδού, η υπέρβαση περιορίζεται στα 132 εκατ. ευρώ.
Η ίδια εικόνα φαίνεται πιο καθαρά στον Μάρτιο, μήνας κατά τον οποίο έχει ήδη ξεσπάσει ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, προκαλώντας σοκ στις αγορές. Τα έσοδα από ΦΠΑ ανήλθαν σε 1,915 δισ. ευρώ, αυξημένα κατά 87 εκατ. ευρώ έναντι του μηνιαίου στόχου, ενώ τα έσοδα από ειδικούς φόρους κατανάλωσης έφτασαν τα 595 εκατ. ευρώ, με υπέρβαση 80 εκατ. ευρώ. Την ίδια περίοδο, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, ο πληθωρισμός έτρεξε με 3,9%, με αυξήσεις 4,5% στα τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά, 5,7% στη στέγαση και 8,1% στις μεταφορές, όπου περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το πετρέλαιο κίνησης και τα καύσιμα αυτοκινήτου.
Για παράδειγμα, αν ένα καλάθι τροφίμων με προϊόντα που υπάγονται σε ΦΠΑ 13% είχε καθαρή αξία 100 ευρώ, η τελική τιμή ήταν 113 ευρώ και ο ΦΠΑ 13 ευρώ. Αν το ίδιο καλάθι, λόγω ανατιμήσεων, φτάσει σε καθαρή αξία 110 ευρώ, η τελική τιμή ανεβαίνει στα 124,30 ευρώ και ο ΦΠΑ στα 14,30 ευρώ. Ο καταναλωτής πληρώνει 11,30 ευρώ περισσότερα και το Δημόσιο εισπράττει 1,30 ευρώ επιπλέον ΦΠΑ, χωρίς να έχει αυξηθεί ο συντελεστής.
Ακόμη πιο έντονο είναι το αποτέλεσμα στα αγαθά και στις υπηρεσίες που υπάγονται στον κανονικό συντελεστή ΦΠΑ 24%. Αν προϊόντα καθαρής αξίας 50 ευρώ κοστίζουν τελικά 62 ευρώ, ο ΦΠΑ είναι 12 ευρώ. Αν η καθαρή αξία τους ανέβει στα 60 ευρώ, η τελική τιμή διαμορφώνεται στα 74,40 ευρώ και ο ΦΠΑ ανεβαίνει στα 14,40 ευρώ. Η επιβάρυνση για τον καταναλωτή είναι 12,40 ευρώ και από αυτά τα 2,40 ευρώ είναι πρόσθετος ΦΠΑ.
Στα καύσιμα η εικόνα είναι πιο σύνθετη, γιατί εκτός από τον ΦΠΑ υπάρχει και ο Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης, ο οποίος επιβάλλεται ανά ποσότητα. Αυτό σημαίνει ότι ο ΕΦΚ δεν αυξάνεται επειδή ανεβαίνει η τιμή ανά λίτρο. Ωστόσο, ο ΦΠΑ εφαρμόζεται πάνω στη φορολογητέα αξία και έτσι η άνοδος της τιμής αυξάνει και το ποσό ΦΠΑ που πληρώνει ο οδηγός. Για παράδειγμα, αν η βάση πάνω στην οποία υπολογίζεται ο ΦΠΑ αυξηθεί από 1,50 ευρώ σε 1,70 ευρώ ανά λίτρο, ο ΦΠΑ 24% ανεβαίνει από 0,36 ευρώ σε 0,408 ευρώ ανά λίτρο. Σε ένα γέμισμα 50 λίτρων, μόνο αυτή η διαφορά σημαίνει 2,40 ευρώ πρόσθετου ΦΠΑ.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι αυτά τα έσοδα δεν προκύπτουν από αύξηση της κατανάλωσης ή από πραγματική βελτίωση της αγοραστικής δύναμης, αλλά από υψηλότερες ονομαστικές τιμές. Ο καταναλωτής αγοράζει ακριβότερα το ίδιο ή και μικρότερο καλάθι, ενώ το Δημόσιο εισπράττει υψηλότερο ποσό φόρου πάνω στην αυξημένη τιμή.
Το επόμενο τεστ θα είναι τα στοιχεία του Απριλίου, καθώς εκεί θα φανεί αν οι νέες αυξήσεις σε καύσιμα και βασικά αγαθά και κατ’ επέκταση αν η πίεση στις τιμές αρχίζει να περιορίζει τον όγκο των αγορών των νοικοκυριών.
