Ενιαίοι κανόνες στα χαρτιά, διαφορετικές συντάξεις στην τσέπη. Το ασφαλιστικό μας σύστημα εξακολουθεί να κουβαλάει στρεβλώσεις δεκαετιών όχι μόνο ανάμεσα στους παλαιούς και νέους συνταξιούχους, αλλά και ανάμεσα στις συντάξεις του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα.
Οι συντάξεις που λαμβάνουν σήμερα οι νέοι συνταξιούχοι που συνταξιοδοτήθηκαν με βάση τον νόμο Κατρούγκαλου είναι μειωμένες τουλάχιστον κατά 15% σε σχέση με τους παλαιότερους – πριν από το 2016. Τα ποσοστά της διαφοράς είναι ακόμα μεγαλύτερα στα Ταμεία των ΔΕΚΟ – τραπεζών, καθώς και στο Δημόσιο, ενώ το μεγαλύτερο χάσμα διαπιστώνεται στο πρώην ΤΕΒΕ. Για παράδειγμα, ένας ελεύθερος επαγγελματίας με 40 χρόνια ασφάλιση που συνταξιοδοτήθηκε πριν από το 2016 παίρνει σύνταξη 1.300 ευρώ, ενώ ο νέος συνταξιούχος με τα ίδια χρόνια ασφάλισης λαμβάνει -το πολύ- 900 ευρώ μηνιαίως.
Η βασική αδικία που ευθύνεται για τις διαφορές είναι ο τρόπος που υπολογίζονται οι συντάξιμες αποδοχές. Ειδικότερα:
Νέοι συνταξιούχοι (μετά το 2016): Η σύνταξή τους υπολογίζεται με βάση τον μέσο όρο των αποδοχών τους από το 2002 έως και την ημέρα της αίτησης. Αυτό σημαίνει ότι συμπαρασύρονται προς τα κάτω από τους χαμηλούς μισθούς της περιόδου της οικονομικής κρίσης που «ρίχνουν» τον συντάξιμο μισθό.
Παλαιοί συνταξιούχοι: Ο υπολογισμός είχε γίνει με βάση τις αποδοχές των τελευταίων ετών (π.χ. της καλύτερης 5ετίας), οι οποίες προ κρίσης ήταν σημαντικά υψηλότερες. Επιπλέον, για τις παλιές συντάξεις ο συντάξιμος μισθός υπολογιζόταν με διαφορετικό συντελεστή επί των μηνιαίων αποδοχών, εξαιρώντας τα δώρα που μετέπειτα καταργήθηκαν.
Για παράδειγμα, παλαιός συνταξιούχος ΔΕΚΟ – τραπεζών με 35 έτη ασφάλισης που κατέβαλε υψηλές εισφορές λαμβάνει σύνταξη €1.650, ενώ ο νέος €1.120 – διαφορά €530 (-32%).
Συνταξιούχος του Δημοσίου (ΠΕ) με 35 έτη ασφάλισης που συνταξιοδοτήθηκε το 2014 λαμβάνει σήμερα €1.320, ενώ ο νέος συνάδελφός του €1.030. Διαφορά €290 (-22%).
Αν και ο νόμος Βρούτση βελτίωσε τα ποσοστά αναπλήρωσης για όσους έχουν πάνω από 30 έτη ασφάλισης, οι συντελεστές για όσους έχουν λιγότερα χρόνια (π.χ. 15-25 έτη) παραμένουν ιδιαίτερα χαμηλοί.
Ωστόσο, το χάσμα θα γεφυρωθεί επί τα χείρω με το πέρασμα των χρόνων, καθώς το σύνολο των συντάξεων θα υποστεί σταδιακή μείωση κατά 17% έως το 2070 εξαιτίας της ωρίμανσης του νόμου Κατρούγκαλου, αναδεικνύοντας την Ελλάδα «πρωταθλήτρια» στη μείωση των συντάξεων την περίοδο 2022-2070, ακολουθούμενη από την Πορτογαλία, σύμφωνα την έκθεση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.
Με τη μείωση των συντάξεων το ασφαλιστικό σύστημα εξασφαλίζει έως το 2070 τη βιωσιμότητά του, αλλά από την άλλη πλευρά κινδυνεύει η επάρκεια των συντάξεων ως ποσού κάλυψης των αναγκών των συνταξιούχων ώστε το βιοτικό τους επίπεδο να μην υποχωρήσει κάτω από το όριο της φτώχειας.
Τον κίνδυνο τα κράτη να μην μπορούν να διανείμουν επαρκείς συνταξιοδοτικές παροχές λόγω της γήρανσης του πληθυσμού έχει επισημάνει και η Ε.Ε., προτείνοντας ως λύση τις συμπληρωματικές συντάξεις από επαγγελματικά ταμεία υποχρεωτικής ασφάλισης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που επεξεργάστηκε ο δρ του Παντείου Βασίλης Μπέτσης, η μείωση των μελλοντικών συντάξεων στη χώρα μας οφείλεται σε δύο παράγοντες. Ο πρώτος είναι η μείωση των συντελεστών αναπλήρωσης του ν.4387/2016 (νόμος Κατρούγκαλου), αλλά και ο νόμος Βρούτση (ν.4670/2020) που αύξησε μεν τους συντελεστές, αλλά και πάλι είναι χαμηλότεροι σε σχέση με τους αντίστοιχους αναπλήρωσης πριν από τους μνημονιακούς νόμους. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η αλλαγή του τρόπου υπολογισμού των συντάξιμων αποδοχών από τον μέσο όρο της τελευταίας 5ετίας στον μέσο όρο ολόκληρου του εργασιακού βίου του ασφαλισμένου, διάταξη η οποία καθορίστηκε με το πρώτο μνημόνιο και τον ν.3863/2010 και διατηρήθηκε και στους νόμους 4387/2016 και 4670/2020. Ετσι, αν θεωρήσουμε ότι ένας ασφαλισμένος σε όλο τον εργασιακό του βίο λαμβάνει αύξηση μισθού όσο ο πληθωρισμός συν την αύξηση του ΑΕΠ, τότε η αλλαγή του μαθηματικού τύπου υπολογισμού των συντάξιμων αποδοχών με αναπροσαρμογή με τον πληθωρισμό προκαλεί έμμεση μείωση των συντάξεων κατά 17%, υπονομεύοντας την επάρκεια των μελλοντικών συνταξιοδοτικών παροχών.
Διαφορές δημόσιου και ιδιωτικού τομέα
Κατά 54% υψηλότερη είναι η μέση σύνταξη του δημόσιου τομέα έναντι του ιδιωτικού, δημιουργώντας ανισότητες που ναι μεν θα μικρύνουν στο μέλλον (εξαρτάται από την ανάπτυξη και την ανεργία), αλλά δύσκολα θα γεφυρωθούν. Ειδικότερα, στα 1.387,23 ευρώ διαμορφώθηκε η μέση κύρια σύνταξη γήρατος που απονεμήθηκε σύμφωνα με την έκθεση «Ηλιος» τον Αύγουστο στους νέους συνταξιούχους του Δημοσίου, έναντι 899,27 ευρώ για τους νέους συνταξιούχους από τα Ταμεία του ιδιωτικού τομέα. Η διαφορά ανέρχεται σε 487,96 ευρώ τον μήνα.
Οι λόγοι της αξιοσημείωτης διαφοράς είναι οι εξής:
1/ Οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν έχουν βιώσει περιόδους ανεργίας και έχουν συνεχή ασφάλιση χωρίς διακοπές. Λόγω της συνεχούς απασχόλησης καταφέρνουν να συμπληρώνουν κατά κανόνα 38 έτη ασφάλισης, συνθήκη που οδηγεί σε υψηλότερες συντάξεις.
2/ Οι μισθολογικές ωριμάνσεις και η υπηρεσιακή εξέλιξη δημιουργούν, σε πολλές περιπτώσεις, υψηλότερο συντάξιμο μισθό σε σχέση με εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα που είχαν χαμηλότερες αποδοχές. Αλλωστε οι μισθοί, όπως διαπιστώνουν οι οικονομολόγοι, δεν έχουν -15 χρόνια μετά- επανέλθει ακόμη στα προ μνημονίων επίπεδα.
3/ Ειδικά μισθολόγια. Ενα σημαντικό μέρος των νέων συνταξιούχων του Δημοσίου προέρχεται από κατηγορίες όπως ένστολοι, γιατροί του ΕΣΥ, δικαστικοί, πανεπιστημιακοί και μηχανικοί, οι οποίοι αμείβονται με ειδικά μισθολόγια που οδηγούν σε υψηλότερες συντάξεις.
4/ Περισσότερα πλασματικά έτη. Οι δημόσιοι υπάλληλοι μπορούν να αναγνωρίσουν έως 12 πλασματικά έτη αυξάνοντας τον χρόνο ασφάλισης, ενώ στον ιδιωτικό τομέα ο συνολικός χρόνος αναγνώρισης ανέρχεται στα 7 έτη.
