Σημαντικές αλλαγές στην καθημερινότητα περίπου 1,5 εκατομμυρίου δικαιούχων κοινωνικών επιδομάτων έφερε ο νέος τρόπος καταβολής τους, ο οποίος ξεκίνησε να εφαρμόζεται στις 15 Μαρτίου. Σύμφωνα με το νέο καθεστώς, ένα μέρος των επιδομάτων πιστώνεται πλέον σε προπληρωμένη κάρτα, ενώ το υπόλοιπο στον τραπεζικό λογαριασμό για ανάληψη σε μετρητά.
Ειδικότερα, οι δικαιούχοι επιδομάτων του ΟΠΕΚΑ και της ΔΥΠΑ λαμβάνουν το 50% του ποσού μέσω προπληρωμένης κάρτας, η οποία εκδίδεται από την τράπεζα στην οποία διαθέτουν ήδη λογαριασμό. Αυτή η κάρτα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για αγορές αγαθών και υπηρεσιών (online και μέσω POS) καθώς και για πληρωμές, εντός Ελλάδας και ΕΕ (με εξαιρέσεις σε όπλα και τυχερά παιχνίδια). Ωστόσο, δεν υπάρχει δυνατότητα ανάληψης μετρητών από αυτήν την κάρτα. Το υπόλοιπο 50% του επιδόματος πιστώνεται κανονικά στον τραπεζικό τους λογαριασμό και μπορούν να το αναλάβουν σε μετρητά. Η χρήση της προπληρωμένης κάρτας είναι υποχρεωτική για τους δικαιούχους, με μία κάρτα ανά δικαιούχο.
Το νέο καθεστώς καταβολής αφορά 19 βασικά επιδόματα, μεταξύ των οποίων το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, επιδόματα αναδοχής, γέννησης, παιδιού (η 2η δόση του οποίου θα καταβληθεί από 30/5 μέσω κάρτας), επιδόματα ανεργίας, γονικής άδειας και εποχικά βοηθήματα.
Σημαντικές κατηγορίες εξαιρούνται από τη χρήση προπληρωμένης κάρτας. Αυτές περιλαμβάνουν άτομα με πιστοποιημένη οπτική αναπηρία άνω του 80% (οι οποίοι λαμβάνουν το σύνολο σε τραπεζικό λογαριασμό), τα αναπηρικά επιδόματα, τα επιδόματα στέγασης, ανασφάλιστων υπερηλίκων, ομογενών προσφύγων, καθώς και μια σειρά από έκτακτα βοηθήματα.
Ο διακηρυγμένος στόχος του νέου τρόπου πληρωμής είναι η απλοποίηση, ο εκσυγχρονισμός της διαδικασίας και η ενίσχυση της διαφάνειας των συναλλαγών μέσω ηλεκτρονικών πληρωμών. Ωστόσο, στην πράξη έχουν αναδειχθεί προβλήματα. Το «σπάσιμο» του επιδόματος στα δύο μπορεί να περιπλέξει τη διαχείριση των οικονομικών των δικαιούχων, δυσκολεύοντας ιδίως την πληρωμή σταθερών εξόδων όπως το ενοίκιο, καθώς πολλοί ιδιοκτήτες δεν δέχονται πληρωμές μέσω κάρτας. Αυτό καθιστά δυσχερέστερη την κάλυψη βασικών εξόδων με ένα ούτως ή άλλως μικρό επίδομα.
Πέρα από τις πρακτικές δυσκολίες, εγείρονται και ηθικά ζητήματα. Ο νομικός-εργατολόγος Αλέξης Μητρόπουλος έκανε λόγο για «κοινωνικό ρατσισμό» κατά των ευάλωτων, χαρακτηρίζοντας απαράδεκτο σε ευρωπαϊκό κράτος να χορηγούνται κοινωνικά επιδόματα ως «κουπόνια». Χαρακτήρισε τη διάταξη ως «θεσμικό πισωγύρισμα» και εξέφρασε ανησυχία ότι η χορήγηση επιδομάτων τέκνου, μητρότητας και γέννησης μέσω κάρτας θα οδηγήσει σε μείωση γεννήσεων και όξυνση του δημογραφικού. Ζητά την άμεση και γενναία αύξηση όλων των επιδομάτων και την καταβολή του συνόλου των ποσών σε χρήμα για ελεύθερη διάθεση από τους δικαιούχους.
Αντιδρώντας στα προβλήματα που αναδείχθηκαν (ιδίως κατά την καταβολή του Δώρου Πάσχα), τα συναρμόδια υπουργεία επεξεργάζονται ένα νέο πλαίσιο λειτουργίας για μεγαλύτερη ευελιξία. Οι προτάσεις περιλαμβάνουν τη δυνατότητα μεταφοράς μέρους του ποσού της κάρτας σε προσωπικό τραπεζικό λογαριασμό χωρίς περιορισμούς, την εξαίρεση του ποσού για την κάλυψη ενοικίου από τους περιορισμούς, καθώς και την αύξηση της αναλογίας ρευστότητας, ώστε οι δικαιούχοι να έχουν ευκολότερη πρόσβαση σε μετρητά ή μεταφορές για μεγαλύτερο μέρος του επιδόματος.
Ο νέος τρόπος καταβολής κοινωνικών επιδομάτων, αν και στοχεύει στη διαφάνεια, αντιμετωπίζει σημαντικές πρακτικές προκλήσεις στη διαχείριση για τους δικαιούχους και εγείρει ηθικούς προβληματισμούς. Ενώ το σύστημα βρίσκεται σε εφαρμογή, αναμένονται προσαρμογές για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που έχουν αναδειχθεί.
