Του Νεκτάριου Ντ. Χορμοβίτη
Ο ιστορικός Eric Hobsbawm επισημαίνει ότι ο όρος «μεσαία τάξη» εισήλθε στην αγγλική γλώσσα μεταξύ 1790 και 1830, κατά την άνοδο της βιομηχανικής κοινωνίας, που αντικατέστησε την προηγούμενη «στρατιωτική» τάξη, η οποία κυριαρχούνταν από τη μοναρχία και την αριστοκρατία. Κατά τον 19ο αιώνα, ξέσπασε μια έντονη συζήτηση για την πορεία αυτής της νέας κοινωνίας και τη θέση της μεσαίας τάξης εντός αυτής. Ο James Mill περιέγραψε τη μεσαία τάξη ως το «σοφότερο και πιο ενάρετο τμήμα της κοινότητας». Μέχρι το 1855, ο Alexis de Tocqueville παρατήρησε ότι η μεσαία τάξη είχε καταλάβει κυρίαρχη θέση όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και στη Γαλλία, όπου η επανάσταση του Ιουλίου του 1830 σηματοδότησε τον οριστικό θρίαμβό της.
Ο όρος που πρέπει να έρχεται στο μυαλό όταν αναφερόμαστε στη μεσαία τάξη είναι ο προοδευτισμός, παρά την περιστασιακή αυτολύπηση που μπορεί να τη συνοδεύει. Η μεσαία τάξη αποτελεί ζωτικό κομμάτι της κοινωνίας και η συζήτηση γύρω από αυτήν μπορεί να υποδείξει την ανάγκη για μια προοδευτική οικονομική αντίληψη με στέρεες βάσεις. Σύμφωνα με τη μελέτη του ΟΟΣΑ “Under Pressure”, το «στρίμωγμα» της μεσαίας τάξης στις βόρειες χώρες επηρεάζει κυρίως τις γενιές των νέων και των ανθρώπων μέσης ηλικίας, όσους γεννήθηκαν μετά το 1975-1980. Αυτή η γενιά αποτέλεσε τη βάση για τις απρόσμενα επιτυχείς εκστρατείες πολιτικών προσωπικοτήτων όπως ο Τζέρεμι Κόρμπιν και ο Μπέρνι Σάντερς.
Σήμερα, οι άνθρωποι ηλικίας 40-50 ετών βρίσκονται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι όσον αφορά την εργασία τους. Ο εργασιακός τομέας είναι ένας χώρος όπου συναντώνται η ελεύθερη αγορά, το εργατικό κίνημα και η μισθωτή μεσαία τάξη. Υπάρχει μια έντονη αντίφαση ανάμεσα στους καθηγητές, τους εργαζόμενους στην υγεία, τους υπαλλήλους δημόσιων υπηρεσιών και τους δημοσίους υπαλλήλους, και την καπιταλιστική-διευθυντική αντίληψη για την εργασία ως απλό μέσο απόκτησης κέρδους, η οποία έχει διεισδύσει δυναμικά στον δημόσιο διάλογο. Αυτή η εμπορευματοποιημένη αντίληψη για την εργασία αποτελεί τροχοπέδη για τους ελεύθερους επαγγελματίες, οι οποίοι είναι περήφανοι για την τεχνογνωσία τους και απολαμβάνουν την εγγενή αξία της δουλειάς τους.
Επιπλέον, η επικείμενη ψηφιακή επανάσταση απειλεί να πλήξει σοβαρά τα ελεύθερα επαγγέλματα και τους υπαλλήλους γραφείου, προσθέτοντας ένα ακόμα επίπεδο πίεσης στους ήδη στριμωγμένους επαγγελματίες της μέσης ηλικίας. Οι αλλαγές στην τεχνολογία και την οικονομία δημιουργούν νέες προκλήσεις, αλλά και ευκαιρίες για την αναδιαμόρφωση της μεσαίας τάξης σε έναν δυναμικό και προοδευτικό πυλώνα της κοινωνίας.
Η στήριξη της μεσαίας τάξης είναι ζωτικής σημασίας για την κοινωνική συνοχή και την οικονομική ανάπτυξη. Αυτή η υποστήριξη μπορεί να προέλθει μέσα από την εφαρμογή προοδευτικών πολιτικών που ενισχύουν την οικονομική σταθερότητα και τη δυνατότητα ανέλιξης. Η αναγνώριση της αξίας της εργασίας και η προσαρμογή στις νέες τεχνολογικές συνθήκες είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της ευημερίας της μεσαίας τάξης.
Μια αναδρομή στην καθιέρωση της μεσαίας τάξης
Η άνοδος της μεσαίας τάξης κυρίως στον Νότο, ανεξάρτητα από το πώς ορίζεται εκεί, αποτελεί μέρος μιας γρήγορης και μεγάλης κλίμακας κοινωνικής αλλαγής που δεν θα δημιουργήσει ποτέ μια κοινωνία με επίκεντρο τη βιομηχανία – και συνεπώς μια βιομηχανική, από κοινωνικοπολιτική σκοπιά, εργατική τάξη– όπως υπήρχε στον Βορρά. Η απασχόληση στη βιομηχανία και τη μεταποίηση έχει ήδη αρχίσει να μειώνεται στην Ασία και τη Λατινική Αμερική, και είναι αδύνατο να αυξηθεί σημαντικά στην Αφρική. Η κοινωνική δομή των δυνάμεων που αγωνίζονται για την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη θα είναι διαφορετική αυτή τη φορά, προσαρμοσμένη στις νέες συνθήκες.
Η εξέλιξη της μεσαίας τάξης σε παγκόσμιο επίπεδο αναδεικνύει νέες προκλήσεις και ανακατατάξεις. Η σύνθεση των δυνάμεων που επιδιώκουν την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα διαφοροποιείται, απαιτώντας νέες προσεγγίσεις και στρατηγικές. Ο διάλογος για τη μεσαία τάξη πρέπει να συνεχιστεί, λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικοοικονομικές μεταβολές και τις νέες πραγματικότητες που αναδύονται σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο.
Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, ο όρος “αστική τάξη” έγινε όλο και περισσότερο συνώνυμος με την αγγλική “μεσαία τάξη” και τη γαλλική “la (les) classe(s) moyenne(s)”. Ωστόσο, αυτοί οι όροι είχαν διαφορετικές συνδηλώσεις. Ο όρος “αστική τάξη” χρησιμοποιούνταν συχνά υποτιμητικά· ο Φλομπέρ χαρακτηριστικά είπε: “Το μίσος για τους αστούς είναι η αρχή κάθε αρετής”. Μέχρι τη δεκαετία του 1870, υπήρχε διάκριση μεταξύ της αστικής τάξης και των νέων ή μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων. Η αστική τάξη θεωρούνταν οι μεγάλοι καπιταλιστές, τραπεζίτες και βιομήχανοι, που αποτελούσαν την κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας. Η μεσαία τάξη, γνωστή ως “mittelstand” στα γερμανικά και “μικροαστική τάξη” ή “couches moyennes” στα γαλλικά, ήταν διαφορετική ομάδα.
ΟΙ αναλύσεις των δύο περασμένων αιώνων χαρακτηρίζονταν από μια ποικιλομορφία εννοιών, η οποία λείπει από τις σύγχρονες συζητήσεις για την ταυτότητα της μεσαίας τάξης. Αυτή η ποικιλία προήλθε από την εξέλιξη των εθνικών γλωσσών, καθεμία εκφράζοντας μια μοναδική ιστορία δημιουργίας και πάλης των τάξεων. Στη Δυτική Ευρώπη, τρεις κύριοι όροι εμφανίστηκαν για να περιγράψουν ένα παρόμοιο κοινωνικό φαινόμενο από διαφορετικές οπτικές γωνίες: η αγγλική “μεσαία τάξη”, η γερμανική “Burgentum” και η γαλλική “αστική τάξη”. Αυτοί οι όροι, με ρίζες στο μεσαιωνικό αστικό δίκαιο, αναφέρονταν αρχικά σε κατοίκους των πόλεων με συγκεκριμένα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα.
Μια σημαντική διαφορά μεταξύ των παλαιότερων και των σύγχρονων προοπτικών είναι ο ρόλος της εργασίας. Στον 19ο αιώνα, η εργασία ήταν καθοριστικό χαρακτηριστικό της μεσαίας τάξης, που τη διέκρινε από την αριστοκρατία, η οποία βασιζόταν στην ιδιοκτησία γης. Ο Φρίντριχ Σίλερ δήλωσε: “Η εργασία είναι το κόσμημα της αστικής τάξης”. Ο Thomas Carlyle έγραψε στο “Past and Present”: “Ευτυχισμένος είναι αυτός που έχει δουλειά. Ας μην αναζητήσει καμία άλλη ευλογία”. Στις σύγχρονες συζητήσεις, η μεσαία τάξη ορίζεται κυρίως με βάση την καταναλωτική ικανότητα, μετρώντας την ισοτιμία αγοραστικής δύναμης ή την κατανομή του εθνικού εισοδήματος, και όχι με βάση την εργασία. Αυτή η μετατόπιση είναι αξιοσημείωτη, ειδικά αν σκεφτούμε ότι στην Αμερική η εργατική τάξη συχνά αναφέρεται μετριοπαθώς ως μεσαία τάξη.
Ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της μετατόπισης, όπου η μεσαία τάξη συνδέεται πλέον με την κατανάλωση αντί για την εργασία; Η απάντηση βρίσκεται στον ενθουσιασμό του Economist για την προσθήκη δύο δισεκατομμυρίων αστών στον παγκόσμιο πληθυσμό. Αυτή η μετατόπιση αντικατοπτρίζει τον τρόπο με τον οποίο ο “καπιταλισμός” έχει υιοθετηθεί από τα επιχειρηματικά στελέχη, αντικατοπτρίζοντας έναν θρίαμβο και την εδραίωση της εξουσίας. Όταν ο σοσιαλισμός θεωρούνταν απειλή, όροι όπως “καπιταλισμός” και “αστική τάξη” αποφεύγονταν υπέρ των όρων “οικονομία της αγοράς” και “επιχείρηση”. Αυτή η λεξιλογική αλλαγή υποδηλώνει μια σημαντική μετατόπιση της κοινωνικής ηγεμονίας.
Τα μηνύματα που λαμβάνουμε για την ταξική δομή του σύγχρονου κόσμου είναι συχνά αντικρουόμενα. Σύμφωνα με τον Homie Carras, πρώην επικεφαλής οικονομολόγο της Παγκόσμιας Τράπεζας και νυν ερευνητή στο Ινστιτούτο Brookings, βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη καμπή, με τους μισούς ανθρώπους σήμερα να ανήκουν είτε στη μεσαία τάξη είτε να είναι πλουσιότεροι. Αυτή η αισιόδοξη προοπτική βρίσκει απήχηση και στο περιοδικό Economist, το οποίο επαινεί την «αμείλικτη ανάπτυξη» μιας «ταχέως αναπτυσσόμενης αστικής τάξης» και προαναγγέλλει την έλευση ενός κόσμου κυριαρχούμενου από τη μεσαία τάξη. Ωστόσο, άλλες σημαντικές μελέτες παρουσιάζουν μια διαφορετική εικόνα. Ο Peter Temin, ομότιμος καθηγητής οικονομικών στο ΜΙΤ, προειδοποιεί για την «εξαφάνιση της μεσαίας τάξης». Αντιμέτωποι με αυτές τις αντικρουόμενες απόψεις, δεν είναι περίεργο που οι αναγνώστες αισθάνονται μπερδεμένοι. Τι μπορούμε να συμπεράνουμε για την παγκόσμια ταξική δυναμική από την οικονομική επιστήμη και την κοινωνιολογία;
Το κρίσιμο ερώτημα τότε ήταν αν αυτή η αναδυόμενη κοινωνία της μεσαίας τάξης θα καθιερώσει μια νέα και σταθερή πολιτική τάξη. Ωστόσο, καθώς προχωρούσε ο 19ος αιώνας, οι αμφιβολίες αυξάνονταν. Νέες ιδεολογίες, ιδιαίτερα ο σοσιαλισμός, άρχισαν να κινητοποιούν τις μάζες. Σύμφωνα με τη σοσιαλιστική θεωρία, η «κοινωνία της μεσαίας τάξης» αντιπροσώπευε ένα καπιταλιστικό σύστημα καταδικασμένο να αποτύχει. Αυτή η ιδεολογική σύγκρουση αντανακλούσε βαθύτερες ανησυχίες σχετικά με το μέλλον των ταξικών δομών σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία.
