Ένα ψωμί, μια τυρόπιτα ή ένας καφές δεν αφήνουν συνήθως ίχνος. Ο πελάτης πληρώνει, παίρνει την απόδειξη και φεύγει. Ακριβώς αυτή η καθημερινή, μικρής αξίας αλλά σε μεγάλο βαθμό επαναλαμβανόμενη κίνηση καθιστά τη βιομηχανία αρτοποιίας και φούρνων σε “factory” φοροδιαφυγής έναν από τους πιο ευαίσθητους κρίκους στο σύστημα φορολογικού ελέγχου.
‘Εμπειρα στελέχη ελεγκτικών υπηρεσιών περιγράφουν στο newmoney.gr πώς μπορεί να στηθεί το λεγόμενο «κόλπο με τους φούρνους»: μια νόμιμη επιχείρηση που πουλάει ψωμί, αλλά ταυτόχρονα “φουσκώνει” δαπάνες ή κέρδη με εικονικά τιμολόγια για σκοπούς φοροδιαφυγής ή για λογαριασμό κυκλωμάτων, λειτουργώντας ως κανάλι «ξεπλύματος» χρήματος αμφιβόλου προέλευσης από την παραοικονομία προς τη νόμιμη αγορά.
«Το θέμα είναι γενικότερο», λέει στέλεχος ελεγκτικής υπηρεσίας. «Όσο υπάρχει μεγάλος όγκος μετρητών, χιλιάδες συναλλαγές μικρής αξίας (κάτω από 2 ή 3 ευρώ) και αδιαφανή ιδιοκτησιακά σχήματα, τόσο αυξάνονται τα περιθώρια για τέτοιες πρακτικές. Ο φούρνος είναι μόνο η πρόσοψη. Πίσω από αυτό μπορεί να υπάρχει ένα ολόκληρο οικονομικό οικοσύστημα. Και είμαστε ακόμα στην αρχή» τονίζει.
Φούρνοι – «πλυντήρια»
Η υπόθεση παραμένει σε εξέλιξη και οι κατηγορίες που αποδίδονται δεν έχουν ακόμη εκδικαστεί. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν στελέχη ελεγκτικών υπηρεσιών, το ζήτημα δεν αφορά μόνο μία αλυσίδα ή έναν επιχειρηματία.
Είναι κοινό μυστικό εδώ και χρόνια στην αγορά, γιατί ανοίγουν αλυσίδες φούρνων ορισμένοι: «ο φούρνος είναι ιδανικό περιβάλλον για όποιον θέλει να εμφανίσει χρήμα ως τζίρο», λέει πολύπειρο στέλεχος διωκτικής υπηρεσίας με “περγαμηνές” ελέγχων σε επιχειρήσεις τροφίμων.
Γιατί δεν πιάνονται; Γιατί ο έλεγχος είναι δύσκολος: «Δεν χρειάζεται να αποδείξεις ότι πούλησες πχ 10.000 τυρόπιτες. Αρκεί να κτυπήσεις αποδείξεις για να εμφανίσεις ότι τις πούλησες. Το προϊόν καταναλώνεται την ίδια μέρα, δεν υπάρχει αποθήκη, δεν υπάρχει σειριακός αριθμός, δεν υπάρχει πελάτης που μπορεί εύκολα να αναζητηθεί» εξηγεί το στέλεχος.
Σύμφωνα με την ίδια πηγή, το κόλπο στηρίζεται στο εξής απλό μοντέλο: το παράνομο χρήμα (από νύχτα, ναρκωτικά, όπλα, μαστροπεία κλπ) ψάχνει τρόπους για να κυκλοφορεί χωρίς να πιάνεται σε ελέγχους, τράπεζες, αγορές ΙΧ, σπιτιών, ακριβών ρολογιών ή κοσμημάτων. Όσοι κατέχουν «μαύρο χρήμα» είναι και fan όλων αυτών που θέλουν να τα αποκτήσουν -όπως δείχνουν και τα ευρήματα των ερευνών στις πιτσαρίες με τα δεκάδες ρολόγια που κρύβονταν σε καταπακτές.
Ο τρόπος που επινοούν όσοι «καίγονται» από τέτοια λεφτά, είναι να μπει το χρήμα αυτό στο ταμείο μιας εταιρίας εστίασης και να ανακατευθεί με έσοδα από νόμιμες πωλήσεις ψωμιού, ζαχαροπλαστικής, καφέ ή έτοιμου φαγητού. Μόλις δηλωθεί σαν φορολογημένο κέρδος, αυτομάτως κυκλοφορεί νόμιμα.
Στόχος εδώ δεν είναι πάντα να αποκρυβεί φόρος. Αντιθέτως είναι να αυξηθεί ο τζίρος, με χρήμα πέρα και από όσα εισέπραξε μια επιχείρηση! Έτσι, χρήμα που δεν θα έπρεπε να εμφανίζεται πουθενά, αποκτά «φορολογική ταυτότητα» και δηλώνεται με τιμολόγια και αποδείξεις σαν νόμιμη είσπραξη για να κυκλοφορεί ελεύθερο «χέρι με χέρι» στη συνέχεια.
«Το παράνομο κεφάλαιο γίνεται “κύκλος εργασιών”. Μετά, η επιχείρηση πληρώνει και ΦΠΑ και φόρους πάνω σε ένα μέρος του, ώστε να φαίνεται ότι λειτουργεί νόμιμα», εξηγεί το ίδιο στέλεχος. «Αυτό είναι το τίμημα του ξεπλύματος. Δεν ξεπλένεται όλο το χρήμα, αλλά ένα σημαντικό κομμάτι του αποκτά νόμιμη διαδρομή και επιτρέπει συναλλαγές και αποκτήματα που αλλιώς θα ήταν απλησίαστα», προσθέτει.
Πλασματικές αγορές και φουσκωμένο κόστος
Ισχύει φυσικά και το αντίθετο: ο φούρνος «φουσκώνει» τα κόστη για να σβήνει φόρους.
«Βάζεις τιμολόγια για αλεύρι, λάδι, συσκευασίες, συνεργεία, συντήρηση μηχανημάτων. Κάποια είναι πραγματικά, κάποια υπερτιμολογούνται, κάποια είναι εντελώς πλασματικά», εξηγεί πηγή άλλης ελεγκτικών υπηρεσίας. «Με αυτόν τον τρόπο μειώνεις το δηλωμένο κέρδος, μειώνεις τον φόρο και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μειώνεις και τον ΦΠΑ που πρέπει να αποδοθεί.»
Την ίδια στιγμή, ξεπλένουν χρήμα και εκατοντάδες άλλες εταιρίες του κυκλώματος που τροφοδοτούν τιμολόγια τον φούρνο.
Το ίδιο στέλεχος επισημαίνει ότι ο έλεγχος γίνεται δύσκολος, όταν οι προμηθευτές είναι μικρές εταιρείες, όταν συναλλαγές γίνονται με μετρητά, ή όταν οι τιμές δεν μπορούν εύκολα να συγκριθούν με αγοραίες τιμές.
Για να πιαστούν, το βάρος της απόδειξης το έχει η ελεγκτική αρχή και η υπόθεση μπορεί να καταπέσει στα δικαστήρια, «λόγω αμφιβολιών».
«Αν ένας φούρνος εμφανίζει ότι αγόρασε διπλάσια ποσότητα αλευριού από όση χρειάζεται για την παραγωγή του, μπορεί να το δικαιολογήσει επικαλούμενο απώλειες (φύρα), επιστροφές, προσφορά σε τρίτους ή λογιστικά λάθη. Ο έλεγχος πρέπει να αποδείξει ότι η εξήγηση δεν στέκει. Αυτό θέλει χρόνο και στοιχεία» αναφέρει η ίδια πηγή. Στην πράξη, μόνο με παρακολουθήσεις και επισυνδέσεις τηλεφωνικών συνομιλιών μπορεί να πιστοποιηθεί η κομπίνα: αν πχ πετάχθηκαν 10 σακιά αλεύρι, ο ελεγκτής δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι αυτά όντως αλλοιώθηκαν και καταστράφηκαν. Εκτός αν ο “κοριός” συλλάβει τους εμπλεκόμενους να λένε σε μεταξύ τους συνομιλίες ότι ποτέ δεν αγοράστηκε τόσο αλεύρι όσο έγραφε το τιμολόγιο εταιρίας συνεργαζόμενου προμηθευτή που συμμετέχει στο κύκλωμα, η αποκάλυψη είναι εύκολη.
Το «ένοχο» franchise: πολλοί φούρνοι, μία διαχείριση
Όπως και στην περίπτωση της αλυσίδας πίτσας, η εν λόγω έρευνα αφορά φορολογικές παραβάσεις, μη απόδοση ΦΠΑ και ασφαλιστικών εισφορών, με εκτιμώμενη ζημία για το δημόσιο άνω των 100 εκατ. ευρώ, αλλά δεν αποκλείεται να επεκταθεί και σε άλλες επιχειρηματικές δραστηριότητες του ιδίου ιδιοκτήτη, ή και άλλων εμπλεκομένων.
Στην περίπτωση μεγάλων αλυσίδων, το σχήμα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη πολυπλοκότητα. Σύμφωνα με πληροφορίες , η έρευνα για την υπόθεση «Χωριάτικο» και συναφείς εταιρίες του ιδίου ιδιοκτήτη, εστιάζει σε δίκτυο που ενδέχεται να περιλαμβάνει εκατοντάδες εταιρείες, με καταστήματα σε διάφορες περιοχές και εμπλοκή προσώπων που εμφανίζονται ως διαχειριστές ή ιδιοκτήτες.
«Το franchise καθαυτό είναι νόμιμο και πολύ χρήσιμο επιχειρηματικό μοντέλο», λέει στέλεχος ελεγκτικής υπηρεσίας. «Το πρόβλημα ξεκινά όταν τα καταστήματα εμφανίζονται ως ξεχωριστές επιχειρήσεις, αλλά οι αποφάσεις, οι προμήθειες, τα έσοδα και ο πραγματικός έλεγχος συγκλίνουν όλα προς ένα ενιαίο κέντρο». Στην περίπτωση αυτή, το δίκτυο μπορεί να λειτουργήσει ως «ομπρέλα»: κάθε κατάστημα έχει τη δική του εταιρεία, τον δικό του λογαριασμό και τη δική του λογιστική, αλλά πίσω από την πολυδιάσπαση αυτή, οι πραγματικές ροές χρήματος είναι ουσιαστικά μία και μόνη, από τα κεντρικά προς όλο το δίκτυο πολλών διαφορετικών εταιριών.
«Αν έχεις 50 ή 100 καταστήματα, δεν ελέγχεις 50 ή 100 φούρνους ξεχωριστά. Ελέγχεις την κεντρική εταιρεία, τους προμηθευτές, τις τραπεζικές κινήσεις, τα μισθωτήρια, τις μεταβιβάσεις μετοχών. Εκεί βρίσκεται η πραγματική εικόνα» λέει η πηγή.
Οι «αχυράνθρωποι» και το πέπλο της ιδιοκτησίας
Ένα τρίτο στοιχείο που αναδεικνύεται από τις έρευνες είναι η χρήση προσώπων που εμφανίζονται ως ιδιοκτήτες ή διαχειριστές, χωρίς να έχουν πραγματικό οικονομικό έλεγχο. Στην ορολογία των ελεγκτών, λέγονται «αχυράνθρωποι».
«Ο “αχυράνθρωπος” υπογράφει, εμφανίζεται στο ΓΕΜΗ, αναλαμβάνει ευθύνη, αλλά δεν αποφασίζει», εξηγεί στέλεχος ελεγκτικής υπηρεσίας. «Ο πραγματικός ιδιοκτήτης κρατά την εξουσία, τα χρήματα και τις αποφάσεις, ενώ ο “αχυράνθρωπος- βιτρίνα” φορτώνεται τον κίνδυνο».
Σύμφωνα με την ίδια πηγή, το σχήμα αυτό δυσκολεύει όχι μόνο τον φορολογικό έλεγχο, αλλά και την ιχνηλάτηση του πραγματικού δικαιούχου.
«Αν έχεις 10 ή 20 εταιρείες με διαφορετικούς διαχειριστές, διαφορετικές διευθύνσεις και διαφορετικούς λογαριασμούς, χρειάζεσαι χρόνο για να δεις ποιος είναι ο κοινός παρονομαστής. Και συχνά ο κοινός παρονομαστής δεν εμφανίζεται πουθενά επίσημα».
Γιατί η ΑΑΔΕ δυσκολεύεται
Στελέχη ελεγκτικών υπηρεσιών επισημαίνουν ότι το σύστημα έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, κυρίως μέσω ηλεκτρονικών αποδείξεων, ηλεκτρονικών τιμολογίων και διασταυρώσεων στοιχείων. Ωστόσο, ο κλάδος της αρτοποιίας και της εστίασης παραμένει ιδιαίτερα απαιτητικός.
«Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν εργαλεία. Το πρόβλημα είναι ότι ο όγκος των συναλλαγών είναι τεράστιος και οι αποδείξεις είναι μικρές», λέει στέλεχος με εμπειρία σε ελέγχους μεσαίων και μεγάλων επιχειρήσεων. «Όταν έχεις χιλιάδες συναλλαγές των 2, 3 ή 5 ευρώ την ημέρα, δεν μπορείς να ελέγξεις μία προς μία. Χρειάζεσαι δείκτες, συγκρίσεις, στατιστικά μοντέλα». Κυρίως όμως, χρειάζονται πληροφορίες και καταγγελίες: ο ελεγκτής θα βάλει πρόστιμο αν βρει μία μεμονωμένη απόδειξη που αλλοιώθηκε, δε μπορεί να αποδείξει αυτομάτως όμως φοροδιαφυγή 100 εκατομμυρίων ή «ξέπλυμα χρήματος» πχ από ναρκωτικά.
Με risk analysis, οι έλεγχοι εστιάζουν σε ανωμαλίες: απότομη αύξηση τζίρου χωρίς αντίστοιχη αύξηση προσωπικού ή πρώτων υλών, ασυμμετρία μεταξύ αγορών και πωλήσεων, επαναλαμβανόμενοι προμηθευτές, ασυνήθιστες τραπεζικές κινήσεις ή μεταβιβάσεις εταιρειών σε πρόσωπα χωρίς προφανή επιχειρηματικό προφίλ.
Και όχι μόνο αυτό: όταν μια επιχείρηση κρύβει έσοδα ή κάνει ξέπλυμα, κρύβει και απλήρωτες ασφαλιστικές εισφορές, φόρους μισθωτών υπηρεσιών ή μισθούς εργαζομένων κλπ. Αυτό σημαίνει ότι ο εργαζόμενος μπορεί να μείνει χωρίς πλήρη ασφαλιστική κάλυψη, ενώ το Δημόσιο χάνει έσοδα που θα πήγαιναν σε συντάξεις και υγεία. Ενώ όταν γίνει ο έλεγχος για να σταματήσουν όλα αυτά, ο επιχειρηματίας συχνά χρησιμοποιεί σαν «ασπίδα» του τους εργαζόμενους και την αγωνία τους για το μεροκάματο που θα χάσουν και το αβέβαιο εργασιακό τους μέλλον…
