Με εκατοντάδες χιλιάδες νέους να διαδηλώνουν σε ολόκληρη τη Γαλλία, επεισόδια βίας να ξεσπούν στους δρόμους και τα κρατικά ομόλογα να βρίσκονται στο επίκεντρο ενός ισχυρού κύματος ρευστοποιήσεων, ο βουλευτής της ριζοσπαστικής Αριστεράς Λουί Μπουαγιάρ παρουσίασε την περασμένη εβδομάδα τη δική του λύση στα προβλήματα της κυβέρνησης.
«Είστε ανίκανοι να καταλάβετε τι θέλουν οι νέοι», φώναξε ο 26χρονος βουλευτής προς τον υπουργό Παιδείας Εντουάρ Ζεφρέ, κατά τη διάρκεια μιας έντονης αντιπαράθεσης στην Εθνοσυνέλευση. «Για να λύσετε όλα αυτά τα προβλήματα, θα πρέπει να βγάλετε το μπλοκ επιταγών σας».
Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι η Γαλλία δύσκολα μπορεί να αντέξει τα 10 δισ. ευρώ που ζητούν οι διαδηλωτές μαθητές και φοιτητές.
Αντιθέτως, έπειτα από χρόνια αυξημένων δημόσιων δαπανών για την αντιμετώπιση διαδοχικών κρίσεων, οι επενδυτές χάνουν ολοένα περισσότερο την εμπιστοσύνη τους στην ικανότητα της δεύτερης μεγαλύτερης οικονομίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης να θέσει υπό έλεγχο το ταχέως αυξανόμενο και ιδιαίτερα δαπανηρό δημόσιο χρέος της.
Το κύμα πωλήσεων των τελευταίων εβδομάδων έχει ήδη εκτινάξει το κόστος δανεισμού της χώρας σε επίπεδα που είχαν να καταγραφούν σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα. Την Παρασκευή, μάλιστα, το ασφάλιστρο κινδύνου του γαλλικού δεκαετούς ομολόγου έναντι του αντίστοιχου ιταλικού έφτασε σε ιστορικό υψηλό.
Και όλα αυτά ενώ η Γαλλία εισέρχεται σε μια περίοδο πολύμηνης πολιτικής αβεβαιότητας. Οι ανησυχίες για τα δημόσια οικονομικά, που σήμερα επικεντρώνονται στις διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό, αναμένεται να παραμείνουν στο προσκήνιο έως τις προεδρικές εκλογές του 2027, αλλά και μετά από αυτές.
Οι επενδυτές παρακολουθούν με νευρικότητα τις προτάσεις των επικρατέστερων διεκδικητών της προεδρίας. Η μία πλευρά παρουσιάζει υπερβολικά φιλόδοξους δημοσιονομικούς στόχους, τους οποίους οι αναλυτές θεωρούν μη ρεαλιστικούς, ενώ η άλλη θέτει στο τραπέζι ακόμη και το ακραίο ενδεχόμενο διαγραφής χρέους.
«Υπάρχει ένας συνδυασμός ασθενικής οικονομικής δραστηριότητας, σοβαρής δημοσιονομικής κρίσης και ανησυχιών για τις προεδρικές εκλογές», δήλωσε ο Μισέλ Σαπέν, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Οικονομικών της Γαλλίας στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και ξανά από το 2014 έως το 2017.
«Η πολιτική αβεβαιότητα τροφοδοτεί και ενισχύει τις πραγματικές ανησυχίες», πρόσθεσε.
Ο εφιάλτης της μετάδοσης και η σύγκριση με την Ελλάδα
Καθώς δεν διαφαίνεται σαφής διέξοδος, πληθαίνουν τα ερωτήματα για το πού μπορεί να οδηγήσει η κρίση. Για την Ευρώπη, πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό σενάριο.
Στο επίκεντρο βρίσκονται οι ενδείξεις ότι η αναταραχή στα γαλλικά ομόλογα αρχίζει να μεταδίδεται και στις αγορές κρατικού χρέους άλλων χωρών, επαναφέροντας τον φόβο της «μετάδοσης» — έναν όρο που συνδέθηκε άμεσα με την ελληνική κρίση χρέους, η οποία πριν από περίπου 15 χρόνια έφτασε να απειλήσει τη συνοχή της Ευρωζώνης.
Τα περιθώρια αποδόσεων των ιταλικών και ελληνικών ομολόγων έχουν επίσης διευρυνθεί τις τελευταίες εβδομάδες, ενώ το ευρώ υποχωρεί, καθώς οι ανησυχίες για τη Γαλλία επεκτείνονται και σε άλλες αγορές. Από τις αρχές του μήνα, το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα καταγράφει απώλειες έναντι όλων των υπόλοιπων νομισμάτων της ομάδας G10.
Η Γαλλία, ιδρυτικό μέλος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, θα μπορούσε να αποτελέσει ακόμη μεγαλύτερη δοκιμασία για την Ευρώπη, όχι μόνο λόγω του μεγέθους της, αλλά και επειδή παραδοσιακά λειτουργούσε ως πυλώνας προστασίας της ευρωπαϊκής οικονομίας και όχι ως πηγή αστάθειας.
Πρόκειται για μια οικονομία ύψους 3 τρισ. ευρώ, με δημόσιο χρέος περίπου 3,6 τρισ. ευρώ, δηλαδή σχεδόν δεκαπλάσιο από εκείνο που είχε η Ελλάδα το 2010.
Υπάρχουν, ωστόσο, και σημαντικές διαφορές. Η Γαλλία εξακολουθεί να έχει πρόσβαση στις αγορές, ενώ οι τράπεζες, που κατέχουν μεγάλες ποσότητες γαλλικών κρατικών ομολόγων, διαθέτουν σήμερα ισχυρότερη κεφαλαιακή βάση σε σχέση με το 2010. Παράλληλα, η Ευρώπη έχει αναπτύξει αποτελεσματικότερους μηχανισμούς διάσωσης και αντιμετώπισης κρίσεων.
Για τον Σαπέν, το μέγεθος της γαλλικής οικονομίας σημαίνει ότι «το διακύβευμα είναι πολύ μεγαλύτερο», χωρίς αυτό να συνεπάγεται ότι η χώρα βρίσκεται στην ίδια κατάσταση με την Ελλάδα της προηγούμενης δεκαετίας.
«Η Ελλάδα δεν είχε απολύτως κανένα δημοσιονομικό περιθώριο ελιγμών. Εμείς εξακολουθούμε να έχουμε κάποιο, αλλά έχει περιοριστεί δραστικά εξαιτίας αυτού που θα χαρακτήριζα περισσότερο δημοσιονομική κρίση παρά κρίση χρέους», ανέφερε.
Η ΕΚΤ, η Γερμανία και τα όρια της ευρωπαϊκής παρέμβασης
Οι δυνατότητες πολιτικού συντονισμού ή εξωτερικής βοήθειας παραμένουν περιορισμένες.
Η Γερμανία, η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αντιμετωπίζει τα δικά της προβλήματα, με τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς να βρίσκεται αντιμέτωπος με την αυξανόμενη υποστήριξη προς την ακροδεξιά.
Την ίδια στιγμή, η ΕΚΤ επικεντρώνεται στην αντιμετώπιση της νέας έξαρσης του πληθωρισμού, αντί να εξετάζει τη χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής ή την ενεργοποίηση έκτακτων εργαλείων για τη στήριξη μιας μεμονωμένης χώρας.
Η ΕΚΤ βρίσκεται, επιπλέον, μπροστά στο ενδεχόμενο αλλαγής ηγεσίας, καθώς η Κριστίν Λαγκάρντ, πρώην υπουργός Οικονομικών της Γαλλίας, φαίνεται να πλησιάζει προς την αποχώρησή της.
Οι αξιωματούχοι της κεντρικής τράπεζας έχουν δηλώσει ότι δεν βλέπουν προς το παρόν λόγο ενεργοποίησης έκτακτων μέτρων. Ωστόσο, η Λαγκάρντ διαβεβαίωσε τους υπουργούς Οικονομικών, σε ιδιωτική συνάντηση την περασμένη εβδομάδα, ότι η ΕΚΤ διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία για να σταθεροποιήσει τις αγορές, εφόσον χρειαστεί.
Τα γαλλικά ομόλογα ανέκαμψαν την Παρασκευή.
«Δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή συστημική κρίση κρατικού χρέους, αλλά οι κίνδυνοι έχουν αυξηθεί σημαντικά», δήλωσε το Σαββατοκύριακο στον ραδιοφωνικό σταθμό Deutschlandfunk ο Μίχαελ Τόιρερ, μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της Bundesbank.
Οι γαλλικοί τίτλοι έχουν δεχθεί το μεγαλύτερο πλήγμα από την αλλαγή του επενδυτικού κλίματος.
Η απόδοση του δεκαετούς κρατικού ομολόγου πλησίασε το 5% μέσα στον μήνα, προτού υποχωρήσει στο 4,85%. Πριν από μόλις δύο μήνες βρισκόταν κάτω από το 4%.
Μάλιστα, σε μια ασυνήθιστη εξέλιξη, οι αποδόσεις των ομολόγων ολοένα περισσότερων γαλλικών επιχειρήσεων είναι πλέον χαμηλότερες από εκείνες των κρατικών τίτλων αντίστοιχης διάρκειας.
Παράλληλα, ο χρηματιστηριακός δείκτης CAC 40 έχει χάσει περίπου 10% μέσα στους τελευταίους δύο μήνες.
Κοινωνική έκρηξη με φόντο τις περικοπές
Οι εξελίξεις στις αγορές, πάντως, δεν αποτελούν την κύρια ανησυχία των διαδηλωτών, οι οποίοι αντιδρούν στις συνθήκες που αντιμετωπίζουν καθημερινά.
Ζητούν χρηματοδότηση για την αντιμετώπιση του υπερπληθυσμού στις σχολικές αίθουσες και την αναβάθμιση παλαιωμένων σχολικών κτιρίων, καταγγέλλοντας ότι η κυβέρνηση βρίσκει πόρους για την αύξηση των αμυντικών δαπανών, ενώ διατηρεί παγωμένους άλλους προϋπολογισμούς.
«Δεν είμαστε πολιτικοί. Δεν είναι δική μας δουλειά να πούμε από πού θα βρεθούν τα χρήματα», δήλωσε ο Μαριούς Μενίλ, γενικός γραμματέας της μαθητικής ένωσης USL.
«Δεν ζητάμε εστιατόρια πέντε αστέρων. Ζητάμε απλώς να μπορούμε να σπουδάζουμε σε αξιοπρεπείς συνθήκες», πρόσθεσε.
Οι κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν στα τέλη Σεπτεμβρίου, έχουν έκτοτε εξαπλωθεί σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ ορισμένες εξελίχθηκαν σε βίαια επεισόδια. Χιλιάδες άνθρωποι έχουν συλληφθεί και εκατοντάδες αστυνομικοί και διαδηλωτές έχουν τραυματιστεί.
Στα τέλη της περασμένης εβδομάδας, η κυβέρνηση δεσμεύτηκε να διαθέσει περίπου 3.000 εκπαιδευτικούς σε σχολεία με ελλείψεις προσωπικού. Οι διοργανωτές, ωστόσο, σχεδιάζουν νέα ημέρα κινητοποιήσεων την Τρίτη.
Με τις προεδρικές εκλογές να απέχουν μόλις επτά μήνες, η ηγέτιδα της ακροδεξιάς Μαρίν Λεπέν και ο αντίπαλός της από την Αριστερά, Ζαν-Λικ Μελανσόν, επιχειρούν να αξιοποιήσουν την κοινωνική δυσαρέσκεια.
Αμφότεροι υπόσχονται να κλείσουν τον κύκλο μιας δεκαετίας οικονομικής πολιτικής του Εμανουέλ Μακρόν, την οποία κατηγορούν ότι ευνόησε τους πλούσιους εις βάρος των εργαζομένων.
Ο Μακρόν δεν μπορεί να διεκδικήσει νέα θητεία λόγω των συνταγματικών περιορισμών, ενώ οι πιθανοί πολιτικοί διάδοχοί του δυσκολεύονται στις δημοσκοπήσεις απέναντι στη δυναμική των αντιπάλων τους.
Δημόσιο χρέος πάνω από το 120% του ΑΕΠ
Τα δημοσιονομικά προβλήματα της Γαλλίας δεν αποτελούν μοναδική περίπτωση μεταξύ των ανεπτυγμένων οικονομιών. Ωστόσο, η επίμονη αδυναμία της χώρας να αλλάξει πορεία έχει αρχίσει πλέον να προκαλεί έντονη ανησυχία στους επενδυτές.
Η κρίση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Η Γαλλία δεν έχει καταγράψει πλεονασματικό προϋπολογισμό εδώ και περισσότερα από 50 χρόνια, ενώ το δημόσιο χρέος αναμένεται να ξεπεράσει το 120% του ΑΕΠ μέσα στους επόμενους 12 μήνες, από λιγότερο από 100% το 2019.
Μόνο οι πληρωμές τόκων αναμένεται να υπερβούν τα 90 δισ. ευρώ το 2027, ποσό μεγαλύτερο από τον ετήσιο προϋπολογισμό για την εκπαίδευση, απορροφώντας σημαντικό μέρος των ήδη περιορισμένων δημοσιονομικών πόρων.
Όταν ο Μακρόν ανέλαβε την προεδρία το 2017, είχε δεσμευτεί να βγάλει τη Γαλλία από την παγίδα των ελλειμμάτων μέσω φορολογικών μειώσεων υπέρ των επιχειρήσεων και μεταρρυθμίσεων για μεγαλύτερη ευελιξία στην αγορά εργασίας.
Αρχικά, τα μέτρα φάνηκαν να αποδίδουν, με το δημοσιονομικό έλλειμμα να υποχωρεί κάτω από το 3% του ΑΕΠ και την οικονομική ανάπτυξη να ξεπερνά το 2%.
Ωστόσο, οι πολιτικές που του χάρισαν τον χαρακτηρισμό «πρόεδρος των πλουσίων» τροφοδότησαν τη λαϊκή οργή για την αύξηση των φόρων στα καύσιμα, πυροδοτώντας το κίνημα των Κίτρινων Γιλέκων το 2018 και το 2019.
Ο Γάλλος πρόεδρος αναγκάστηκε να αλλάξει πορεία, προσφέροντας φορολογικές ελαφρύνσεις και άλλα μέτρα για να κατευνάσει τις αντιδράσεις.
Ακολούθησαν η πανδημία και το πληθωριστικό σοκ, που οδήγησαν σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ κρατικής στήριξης προς νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Η πολιτική πολυδιάσπαση μετά τις βουλευτικές εκλογές του 2024 επιδείνωσε την κατάσταση. Οι σπάνιες περιπτώσεις συμφωνίας μεταξύ των αντιμαχόμενων δυνάμεων της άκρας Αριστεράς και της άκρας Δεξιάς περιορίστηκαν ουσιαστικά στις ψηφοφορίες για την ανατροπή κυβερνήσεων μειοψηφίας που επιχειρούσαν να αποκαταστήσουν τη δημοσιονομική ισορροπία.
Ο κίνδυνος ενός φαύλου κύκλου χρέους
Καθώς το πρόβλημα διογκώνεται, η Γαλλία χρειάζεται αυστηρότερη δημοσιονομική προσαρμογή.
Για τους ψηφοφόρους, ωστόσο, αυτή η τεχνοκρατική διατύπωση μεταφράζεται σε περικοπές δαπανών και αυξήσεις φόρων, που θα επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την καθημερινότητά τους.
«Προσπαθώ να διατηρήσω την αισιοδοξία μου, αλλά είναι δύσκολο», δήλωσε ο Σοάν Μπουντζαντί, ένας 17χρονος μαθητής που συμμετείχε την περασμένη εβδομάδα σε διαδήλωση στο σχολείο Λουί Παστέρ στο Στρασβούργο.
«Δεν έχω αρκετές γνώσεις για να σας πω σήμερα αν ο καπιταλισμός είναι καλό σύστημα ή όχι. Αλλά από όσα βλέπω τώρα, ο καπιταλισμός βλάπτει τους ανθρώπους και τις οικογένειες», ανέφερε.
Ο ανεξάρτητος δημοσιονομικός εποπτικός φορέας της χώρας συγκαταλέγεται μεταξύ εκείνων που προειδοποιούν ότι η Γαλλία πρέπει να αναλάβει δράση για να αποφύγει μια «σπείρα υπερχρέωσης λόγω του φαινομένου της χιονοστιβάδας», κατά την οποία η συσσώρευση τόκων επιταχύνει την αύξηση του χρέους.
Ωστόσο, ο σημερινός πρωθυπουργός Σεμπαστιάν Λεκορνί βρίσκεται αντιμέτωπος με το ίδιο αδιέξοδο που οδήγησε στην παραίτηση τους δύο προκατόχους του, όταν επιχείρησαν να εφαρμόσουν διορθωτικά μέτρα.
Η φετινή διαδικασία κατάρτισης του προϋπολογισμού είναι ακόμη δυσκολότερη, καθώς η επιβράδυνση της οικονομίας έχει ανατρέψει τους δημοσιονομικούς στόχους της κυβέρνησης.
Το Παρίσι έχει προτείνει αυστηρούς περιορισμούς στις δαπάνες για το 2027, μόνο και μόνο για να επιτύχει στόχο ελλείμματος 5% του ΑΕΠ, τον οποίο αναμένεται να υπερβεί φέτος.
Η Λεπέν επιχείρησε να καθησυχάσει τις αγορές παρουσιάζοντας ένα φιλόδοξο σχέδιο, το οποίο, όπως υποστηρίζει, θα μειώσει δραστικά το έλλειμμα στο 3,7% του ΑΕΠ το επόμενο έτος.
Παρότι οι επενδυτές αναγνώρισαν ότι η κατεύθυνση των εξαγγελιών ήταν θετική, επικρατεί έντονος σκεπτικισμός σχετικά με το κατά πόσο είναι εφικτή η τεράστια δημοσιονομική προσαρμογή που απαιτείται.
Η Pimco ένας από τους μεγαλύτερους επενδυτές ομολόγων παγκοσμίως, γνωστοποίησε την περασμένη εβδομάδα ότι διατηρεί τη μακροχρόνια θέση σημαντικής υποεπένδυσης στα γαλλικά κρατικά ομόλογα, εκτιμώντας ότι οι πιέσεις θα συνεχίσουν να εντείνονται.
«Οι μαζικές πωλήσεις γαλλικών ομολόγων και η κοινωνική αναταραχή λειτουργούν πλέον μέσα σε έναν φαύλο κύκλο αλληλοτροφοδότησης, στον οποίο καθοριστικό ρόλο παίζει η πολιτική πόλωση της χώρας», δήλωσε ο Τιερί Βίζμαν, αναλυτής επιτοκίων της Macquarie Group.
«Ο τερματισμός της μίας κρίσης θα βοηθούσε στην επίλυση της άλλης, εφόσον αυτό είναι δυνατό», πρόσθεσε.
Ο ρόλος των hedge funds και το δίλημμα της ΕΚΤ
Σύμφωνα με παράγοντες της αγοράς, οι έντονες διακυμάνσεις στις τιμές των γαλλικών ομολόγων έχουν επιδεινωθεί από τη δραστηριότητα των hedge funds.
Τα επενδυτικά αυτά κεφάλαια είχαν δημιουργήσει μεγάλες θέσεις σε στρατηγικές τύπου carry trade, επιδιώκοντας να επωφεληθούν από τις υψηλότερες αποδόσεις που προσφέρουν τα γαλλικά ομόλογα σε σχέση με τα ασφαλέστερα γερμανικά ή με τις συμφωνίες ανταλλαγής επιτοκίων.
Οι ευρωπαϊκές αρχές, συμπεριλαμβανομένης της ΕΚΤ, προειδοποιούν εδώ και καιρό ότι, παρότι τα hedge funds μπορούν να συμβάλουν στην απορρόφηση της μεγάλης προσφοράς κρατικών τίτλων, η αυξημένη παρουσία τους ενισχύει τη μεταβλητότητα.
Όπως επισημαίνει η Σιμόνα Ντέλε Κιάιε, επικεφαλής οικονομολόγος της Bloomberg Economics για την Ευρωζώνη, «η πρόκληση για την ΕΚΤ είναι να καθορίσει πού τελειώνει η πειθαρχία που επιβάλλουν οι αγορές και πού αρχίζει η χρηματοπιστωτική αστάθεια».
Καθώς οι συζητήσεις για ενδεχόμενη παρέμβαση της ΕΚΤ εντείνονται, ο Γάλλος υπουργός Οικονομικών Ρολάν Λεσκίρ αναγκάστηκε να επαναλάβει ότι η χώρα δεν χρειάζεται μια παρέμβαση από «μηχανής θεού».
Την περασμένη εβδομάδα συναντήθηκε με επενδυτές στο Λονδίνο, ενώ μίλησε και σε φοιτητές.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, ένας από τους παρευρισκόμενους τον ρώτησε τι συμβουλή θα έδινε στον πιθανό διάδοχό του.
Η απάντησή του συνόψισε το πολιτικό και οικονομικό αδιέξοδο που αντιμετωπίζει σήμερα η Γαλλία.
«Απλώς να είσαι γενναίος. Είναι εύκολο να το λες, αλλά όχι τόσο εύκολο να το κάνεις», απάντησε.
«Μερικές φορές μπορεί να χάσεις εκλογές, αλλά αν κάνεις το σωστό, πιστεύω ότι στο τέλος βρίσκεσαι σε καλύτερη θέση».
