Τον δρόμο για ενεργειακά έργα και επενδύσεις που έχει ανάγκη η χώρα και θα εξοικονομούν Ενέργεια και χρήματα για νοικοκυριά και επιχειρήσεις ανοίγει το «πράσινο φως» το οποίο έδωσε εχθές η Κομισιόν για ένταξη της Ελλάδας στην νέα ρήτρα διαφυγής, η οποία ενεργοποιήθηκε το Ιούλιο, ειδικά για την ενεργειακή κρίση. Η λίστα τω παρεμβάσεων περιλαμβάνει εξοπλισμό για νοικοκυριά, αναβάθμιση κτιρίων και βιομηχανικές χρήσεις, αλλά και έργα μεταφορών.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε να εξαιρεθούν συγκεκριμένες ενεργειακές δαπάνες της Ελλάδας από το όριο αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών έως το 2028. Η χώρα μας είναι η μόνη – τώρα τουλάχιστον- που ενεργοποιεί την ειδική ρήτρα για την Ενέργεια.
Γιατί έχει αυτό σημασία;
Κατά πρώτον, γιατί με βάση το προσχέδιο προϋπολογισμού που κατέθεσε στη Βουλή το υπουργείο Οικονομικών -και θα το υποβάλει και στις Βρυξέλλες έως την ερχόμενη Τετάρτη ή Πέμπτη- μηδενίστηκαν πλήρως τα περιθώρια της χώρας για να πραγματοποιήσει ή να προγραμματίσει οποιαδήποτε άλλη δαπάνη στα έτη 2026-2027, καθώς ο ελάχιστος δημοσιονομικός χώρος που απέμενε (200 εκατ. ευρώ για το 2026 και άλλα 200 εκατ. ευρώ για το 2027) δεσμεύθηκαν για δαπάνες για μέτρα επιδότησης της αγοράς καυσίμων που ανακοινώνονται σταδιακά από 14 Οκτωβρίου και ανά δεκαπενθήμερο, για να βγάλουν το χειμώνα τα νοικοκυριά.
Η έγκριση από την Κομισιόν όμως «σπάει» τον κανόνα αυτόν: δίνει δημοσιονομικό χώρο στην κυβέρνηση για να προβεί σε επιπλέον δαπάνες έως 1 δισ. ευρώ μέσα στην τριετία, αλλά ειδικά και μόνο για επενδύσεις για την ενεργειακή ανθεκτικότητα. Ουσιαστικά η Ελλάδα γίνεται η μόνη χώρα που (παρά τα πιεστικά αιτήματα των περισσοτέρων κρατών-μελών στην Σύνοδο Κορυφής του Ιουνίου για μεγαλύτερη δημοσιονομική χαλάρωση και ευελιξία) αποκτά τη δυνατότητα να υπερβεί τα δημοσιονομικά όρια.
Κατά δεύτερον, η Αθήνα δε σταματά εκεί: αφού απέκτησε δημοσιονομικό περιθώριο που δεν είχε, η κυβέρνηση συνεχίζει να διεκδικεί μεγαλύτερη ευελιξία και επιπλέον χώρο για να μπορεί να δώσει πιο άμεση στήριξη στα νοικοκυριά, για το πετρέλαιο και την θέρμανση του χειμώνα. Αυτό θα κριθεί στη σύνοδο Κορυφής της ερχόμενης Πέμπτης. Οτιδήποτε τυχόν κερδηθεί εκεί, θα ωφελήσει επιπλέον νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Πού θα πάνε τα λεφτά
Ωστόσο η έγκριση για το 1 δισ. ευρώ δεν αποτελεί για «λευκή επιταγή». Από τον Ιούλιο η Κομισιόν είχε θέσει το πλαίσιο πώς μπορεί να αξιοποιηθεί η ειδική αυτή ρήτρα διαφυγής για την ενέργεια, τόσο ως προς τα ποσά (εντός του ορίου της ρήτρας που ήδη ίσχυε για αμυντικές δαπάνες και μόνο η Ελλάδα είχε περιθώριο να καλύψει) όσο όμως και ως προς την χρήση των χρημάτων αυτών, αποκλειστικά για επενδύσεις σε ενεργειακά έργα.
Αυτό μεταφράζεται σε δαπάνες για επιδοτήσεις σε μπαταρίες αποθήκευσης ενέργειας, αντλίες θερμότητας, ενεργειακή θωράκιση σε δημόσια κτίρια, σιδηρόδρομο και σταθμούς φόρτισης ηλεκτρικών λεωφορείων.
Ωστόσο δεν είναι μια ρήτρα διαφυγής που επιτρέπει να δοθούν «λεφτά στην τσέπη» για στήριξη της κατανάλωσης ενέργειας. Δεν επιτρέπεται να δοθούν από αυτά τα χρήματα επιδοτήσεις fuel pass, ούτε επιδοτήσεις «στην αντλία» για πετρέλαιο κίνησης και θέρμανσης ή για λογαριασμούς ρεύματος και φυσικού αερίου.
Στο πλαίσιο αυτό πάντως, η έγκριση έχει σημασία επειδή διανοίγει χώρο για δαπάνες 1 δισ. ευρώ στην τριετία 2026-2028 που θα μετατρέπει την ενεργειακή ανθεκτικότητα, από γενικόλογο πολιτικό στόχο, σε έργα εξοικονόμησης και σε «πεδίο βολής» επενδύσεων σε τομείς που θα «τρέξουν» με μεγαλύτερη ευχέρεια, χωρίς οι δαπάνες αυτές να προσμετρώνται στο ανώτατο όριο αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών.
Το πλαίσιο αυτό θέτει πλαφόν ευελιξίας έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και 0,6% σωρευτικά έως το 2028. Οι επενδύσεις αυτές ότι θα πλησιάσουν το 1 δισ. ευρώ αλλά θα χρηματοδοτηθούν από εθνικούς πόρους. Δεν θα καλυφθούν δηλαδή με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ούτε με διαγραφή της δημοσιονομικής επιβάρυνσης.
Έτσι οι σχετικές δαπάνες εξακολουθούν να επηρεάζουν το πρωτογενές αποτέλεσμα και το δημόσιο χρέος. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα αποκτά μεγαλύτερο περιθώριο ως προς έναν συγκεκριμένο στόχο δαπανών, αλλά εξακολουθεί να πληρώνει τον λογαριασμό και να επιφορτίζεται με τις επιπτώσεις στα δημοσιονομικά της μεγέθη (μικρότερα πλεονάσματα), χωρίς να κινδυνεύει όμως από επιβολή κυρώσεων και μέτρα λιτότητας από την Κομισιόν.
Αυτό καθιστά κρίσιμο όμως και αν οι δαπάνες αυτές θα μειώσουν μετρήσιμα την κατανάλωση και την εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια, αντί απλώς να δαπανηθούν κονδύλια.
Από τη ρήτρα στην ανθεκτικότητα
Η εθνική ρήτρα διαφυγής επιτρέπει προσωρινή απόκλιση από τη συμφωνημένη δημοσιονομική πορεία σε εξαιρετικές περιστάσεις, εφόσον δεν τίθεται σε κίνδυνο η μεσοπρόθεσμη δημοσιονομική βιωσιμότητα. Ως προς αυτό η Αθήνα φαίνεται καλύτερα τοποθετημένη από άλλες χώρες που έχουν ελλείμματα.
Επιπλέον η επέκταση της ρήτρας, από δαπάνες άμυνας σε δαπάνες για την ενεργειακή ασφάλεια, δημιουργεί χώρο για επενδύσεις που συνδέονται με την ανθεκτικότητα του συστήματος και τη μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Δεν καταργεί τους κανόνες, οριοθετεί όμως μια συγκεκριμένη εξαίρεση μέσα σε αυτούς.
Για την Ελλάδα, το επιχείρημα είναι ιδιαίτερα επίκαιρο: η ενεργειακή κρίση δεν αφορά μόνο τον λογαριασμό ενός νοικοκυριού ή την τιμή καυσίμων μιας επιχείρησης. Αφορά και το πόσο ευάλωτη είναι η οικονομία σε διαταραχές της προσφοράς και σε διεθνείς ανατιμήσεις. Επενδύσεις σε αποθήκευση, εξοικονόμηση και υποδομές μπορούν να περιορίσουν αυτή την έκθεση — εφόσον σχεδιαστούν και υλοποιηθούν αποτελεσματικά.
Τι έργα θα γίνουν
Στον σχεδιασμό περιγράφονται προγράμματα για νοικοκυριά, δημόσια κτίρια και ενεργειακές υποδομές:
· 200 εκατ. ευρώ για επιδοτήσεις μπαταριών που θα συνδέονται με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Αυτό αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για τις χρεώσεις στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος νοικοκυριών και επιχειρήσεων, καθώς η μεγάλη δυναμικότητα παραγωγής που έχει η χώρα σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν θα πηγαίνει χαμένη αλλά το περίσσευμα ενέργειας που παράγεται (κυρίως τις πρωινές ώρες) θα αποθηκεύεται και θα χρησιμοποιείται τις νυχτερινές, αποφεύγοντας τις υψηλές χρεώσεις άλλων πηγών ενέργειας.
· 200 εκατ. ευρώ για πανελλαδικό πρόγραμμα αντλιών θερμότητας και ηλιακών θερμοσιφώνων, με 100.000 δικαιούχους, που θα καλύψουν με τον πιο αποδοτικό και οικονομικό τρόπο -σχεδόν ανέξοδα- μεγάλες ανάγκες κατανάλωσης του νοικοκυριού ή της μικρής επιχείρησής τους.
· 50 εκατ. ευρώ για 10.000 νοικοκυριά στη Δυτική Μακεδονία και τη Μεγαλόπολη, με παρεμβάσεις όπως αντλίες θερμότητας, ηλιακοί θερμοσίφωνες και φωτοβολταϊκά στις στέγες με μπαταρία αποθήκευσης.
· 117 εκατ. ευρώ για την ενεργειακή αναβάθμιση 109 παλαιών δημόσιων κτιρίων και πανεπιστημίων μέσω του «ΗΛΕΚΤΡΑ» και 45 εκατ. ευρώ για αναβαθμίσεις σε 246 σχολεία μέσω του «ΦΟΙΒΟΣ – ΑΘΗΝΑ». Από την ενεργειακή αποδοτικότητα και θωράκιση των κτιρίων αυτών εξαρτάται εν πολλοίς αν θα ζεσταίνονται μαθητές, φοιτητές, πολίτες και εργαζόμενοι που περνούν πολλές ώρες της ημέρας στους χώρους αυτούς.
· 50 εκατ. ευρώ για δράση δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα στη βιομηχανία.
· 320 εκατ. ευρώ για σιδηροδρομικά έργα ασφάλειας και επέκτασης και
· 20 εκατ. ευρώ για σταθμούς φόρτισης ηλεκτρικών λεωφορείων, που διευκολύνει στην χρήση τους και στην εξυπηρέτηση του επιβατικού κοινού.
