Απαντήσεις δεν μπορούν να δώσουν άνθρωποι που δεν γνώριζαν στο ελάχιστο τα δύο παιδιά, αλλά ίσως είναι και εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να τις δώσουν και εκείνοι που τα γνώριζαν.
Οι παιδοψυχίατροι και οι ειδικοί ψυχικής υγείας, όμως, διαπιστώνουν ότι αν και σπάνιο, η διπλή αυτοχειρία στην Ηλιούπολη ούτε είναι, ούτε πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο περιστατικό, αλλά «ως κομμάτι μιας εξελισσόμενης επιδημίας εφηβικής ψυχοπαθολογίας».
Η υπόθεση της Ηλιούπολης τρομάζει. Ποια διαδρομή έχει ακολουθήσει μια έφηβη και αποφασίζει ότι «αυτός ο κόσμος δεν είναι για μένα» και πώς τελικά αυτή η πορεία πέρασε κάτω από τα ραντάρ της οικογένειας και του περίγυρου; Κανείς δεν ξέρει αν και τι είχε αντιληφθεί το άμεσο περιβάλλον, αν είχαν κατανοήσει ότι τα παιδιά ένιωθαν τέτοια αφόρητη πίεση.
Τα δύο κορίτσια πάντως με την κοινωνία τα έβαλαν στα τελευταία μηνύματά τους, όπου δήλωναν την αγάπη τους στους δικούς τους ανθρώπους. Στη μία οικογένεια μια σημαντική απώλεια, αυτή του πατέρα, οδηγεί στην εκτίμηση ότι ενδεχομένως επιβάρυνε την ψυχική κατάσταση της κοπέλας. Η φίλη της ένιωθε τέτοια πίεση ώστε να έχει πειστεί πως τίποτα καλό δεν την περίμενε στη ζωή της. Πώς φτάνει ένα κορίτσι μόλις 17 ετών σε τέτοιο αδιέξοδο;
«Αόρατα» σημάδια
Τα σημάδια για την ψυχική κατάσταση ενός παιδιού ή εφήβου δεν είναι πάντα ευδιάκριτα, όμως υπάρχουν κάποια που συχνά παραβλέπονται.
Σύμφωνα με τους παιδοψυχολόγους αυτά είναι τα εξής:
■ Αλλαγές στις συνήθειες του ύπνου (κοιμάται πολύ λιγότερο ή πολύ περισσότερο απ’ όσο συνήθιζε).
■ Ο έφηβος εμφανίζει εκρήξεις θυμού και ξεσπάσματα για φαινομενικά ασήμαντα θέματα.
■ Παραπονιέται για διάφορους πόνους στο σώμα του χωρίς να υπάρχει πραγματικό ιατρικό αίτιο.
■ Σταματά να κάνει πράγματα που αγαπούσε ή συνήθιζε και του έδιναν ευχαρίστηση.
■ Τρώει πολύ λιγότερο ή περισσότερο απ’ ό,τι συνήθιζε.
■ Πέφτει η σχολική του επίδοση.
Το ένα παιδί επηρέασε το άλλο;
Η απόφαση που πήραν από κοινού τα δύο κορίτσια να πεθάνουν, όπως δείχνουν οι μαρτυρίες και τα στοιχεία που έχουν έρθει στο φως για τον τρόπο που λειτούργησαν πριν ανέβουν στην ταράτσα της πολυκατοικίας όπου διέμενε η μία, επιτείνει το συλλογικό σοκ και για πολλούς και τον φόβο μήπως θα μπορούσε ο καθένας να βρεθεί στη θέση των γονιών τους. Η διπλή αυτοχειρία, αν και σπάνια, συμβαίνει.
Σύμφωνα με τους παιδοψυχιάτρους, σε αυτή την περίπτωση το ένα παιδί μπορεί να επηρεάζει το άλλο, ταυτίζονται και προβάλλει το ένα στο άλλο την ψυχική του κατάσταση. Η κοινωνία εξακολουθεί να προτιμά να μη συζητά τα ζητήματα της ψυχικής υγείας, αφού το στίγμα είναι ακόμη ισχυρό. Ομως, ιδιαίτερα μετά την πανδημία, και στην Ελλάδα καταγράφεται σημαντική αύξηση των περιστατικών άγχους, κατάθλιψης και ψυχολογικής επιβάρυνσης παιδιών και εφήβων. Επίσης, σχεδόν ένας στους τέσσερις εφήβους εμφανίζει συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης, με τα κορίτσια να παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά ψυχικής επιβάρυνσης σε σχέση με τα αγόρια.
Οι παιδοψυχίατροι μιλούν για μια εξελισσόμενη επιδημία εφηβικής ψυχοπαθολογίας που συνδέεται άμεσα με τον τρόπο οργάνωσης της ζωής και των κοινωνιών. «Ζούμε σε εποχές απόλυτου ατομισμού, δεν υπάρχει πλαίσιο να ενταχθούν οι έφηβοι. Ας σκεφτούμε και σε ποια κατάσταση βρίσκονται οι σημερινοί 45άρηδες: οι γονείς των εφήβων προέρχονται από την κρίση, κάνουν δύο και τρεις δουλειές για να αντεπεξέλθουν, δεν μένει χρόνος στην οικογένεια. Και οι γονείς παραζαλισμένοι είναι – και αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο», λένε χαρακτηριστικά.
Μετά την πανδημία στη χώρα μας αυξήθηκαν οι αναφορές για κρίσεις άγχους, διατροφικές διαταραχές, αυτοτραυματισμούς, αλλά και προβλήματα ύπνου στους ανηλίκους. Μετά το 2020, μάλιστα, αυξήθηκαν σημαντικά τα αιτήματα για ψυχολογική υποστήριξη παιδιών και εφήβων σε παιδοψυχιατρικές δομές, χωρίς αυτό να είναι πάντα εφικτό, με δεδομένη τη μικρή δυναμικότητά τους και τη χρόνια υποστελέχωσή τους.
Κατηγορούν την κοινωνία, όχι τους γονείς
Στην υπόθεση της Ηλιούπολης η Αστυνομία, ερευνώντας τα δεδομένα, εκτιμά ότι οι δύο κοπέλες είχαν σχεδιάσει όσα έγιναν περίπου στις 12 το μεσημέρι της περασμένης Τρίτης. Δεν ανέβηκαν «ξαφνικά» στην ταράτσα, αλλά ίσως υπήρξαν γεγονότα που εδραίωσαν την απόφασή τους και ήταν θέμα χρόνου να γίνει πράξη. Σε πολλές περιπτώσεις, έχουν διαπιστώσει οι ψυχίατροι, λειτουργεί το φαινόμενο του μιμητισμού. Ψυχίατροι δεν παραβλέπουν το γεγονός ότι περίπου πριν από έναν μήνα μια άλλη 17χρονη αυτοκτόνησε πέφτοντας από τον Ισθμό, ενώ υπό διερεύνηση είναι η υπόθεση της 25χρονης που σκοτώθηκε την Παρασκευή όταν έπεσε από μπαλκόνι 7ου ορόφου στον Πειραιά.
Οσα σκέφτονταν τα δύο κορίτσια στην Ηλιούπολη, καταγράφηκαν σε ένα σημείωμα και σε ένα ημερολόγιο. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των ειδικών, μέσα από τα κείμενά τους, με την κοινωνία τα βάζουν, δεν κατηγορούν τους γονείς τους, δηλώνουν ότι τους αγαπούν, ζητούν συγγνώμη, αλλά βρέθηκαν σε αδιέξοδο.
«Το σημερινό, ραγδαία μεταβαλλόμενο κοινωνικό και ψηφιακό περιβάλλον δημιουργεί νέες προκλήσεις για την ψυχική υγεία των εφήβων, όπως απομόνωση, κυβερνο-εκφοβισμό, αισθήματα αδιεξόδου και απελπισίας που απαιτούν συστηματική, διεπιστημονική και πολυεπίπεδη ανταπόκριση. Σε δεύτερο χρόνο προτείνουμε την έναρξη ενός ουσιαστικού εθνικού διαλόγου που θα οδηγήσει στην ενίσχυση της ψυχολογικής υποστήριξης στα σχολεία, στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών για την αναγνώριση σημείων κινδύνου, στην ευαισθητοποίηση των οικογενειών, στην ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας των νέων, αλλά και θέσπιση σαφών κατευθυντήριων γραμμών για τα ΜΜΕ, εμπνευσμένων από τα διεθνή πρότυπα όσον αφορά στη δημοσιοποίηση αυτοκτονικών περιστατικών. Η ψυχική υγεία των παιδιών, των εφήβων και των ενηλίκων δεν είναι θέμα που αφορά μόνο τους ειδικούς. Είναι κοινή υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας», σημειώνουν οι Ελληνες ψυχίατροι και παιδοψυχίατροι.
Σύμφωνα με στοιχεία του Παρατηρητηρίου του Κέντρου για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας «Κλίμακα», μέσα στο 2026 καταγράφεται αύξηση στις αυτοχειρίες εφήβων (στις ηλικίες 15-19 ετών), αφού τέλος στη ζωή τους έβαλαν φέτος 9 έφηβοι αυτής της ηλικιακής ομάδας – ο αντίστοιχος αριθμός πέρυσι ήταν 6, το 2024 ήταν 7, το 2023 ήταν 9 και το 2022 ήταν επίσης 7. Οπως εκτιμάται, οι απόπειρες είναι 15-20 φορές περισσότερες.
Δυσδιάκριτα σημάδια
Μπορεί ένας έφηβος να κρύψει την πραγματική του ψυχική κατάσταση; Τα δύο κορίτσια στην Ηλιούπολη περιγράφονται ως δύο γελαστά και αγαπητά παιδιά. Μόνο κάποιες μαρτυρίες συμμαθητών ανέφεραν ότι τον τελευταίο καιρό έδειχναν πιο απόμακρες, αλλά όχι σε βαθμό που να χτυπήσει συναγερμός ότι τους συνέβαινε κάτι σοβαρό.
Ηταν παιδικές φίλες, λειτουργούσαν κανονικά μέσα στη σχολική κοινότητα, το κοινωνικό περιβάλλον δεν είχε αντιληφθεί τον βαθμό πίεσης και απελπισίας που ένιωθαν. Οι ειδικοί, πάντως, σημειώνουν ότι περιστατικά όπως αυτό της Ηλιούπολης δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένα – και κυρίως δεν πρέπει να τα προσπερνάμε. Επισημαίνουν ακόμη ότι τα σημάδια για την ψυχική κατάσταση ενός παιδιού ή εφήβου δεν είναι πάντα ευδιάκριτα, καθώς μπορούν να περάσουν κάτω από τα γονεϊκά ή κοινωνικά ραντάρ.
COVID, απομόνωση και social media
Σύμφωνα με έρευνα του ΟΟΣΑ, η πανδημία του COVID-19 αποτελεί βασικό παράγοντα επιβάρυνσης της ψυχικής υγείας, αφού επέτεινε το αίσθημα του άγχους, αλλά και την απομόνωση. Η οικονομική ανασφάλεια όπως μεταφέρεται στις οικογένειες αποτελεί έναν ακόμη επιβαρυντικό παράγοντα – το κορίτσι στην Ηλιούπολη έγραψε ότι δεν θα πήγαινε καλά στις Πανελλήνιες και θα κατέληγε με μια δουλειά που δεν θα της απέφερε χρήματα. Πώς έφτασε ένα παιδί στα 17 του να απελπίζεται για τα χρήματα που ήταν βέβαιο ότι δεν θα κέρδιζε; Οι σχολικές εξετάσεις, πάντως, που εξακολουθούν να είναι παράγοντας πίεσης, οδηγούν πολλές φορές σε κατάθλιψη και αυτοτραυματισμούς τους εφήβους, ενώ το bullying έχει ως συνέπεια να αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης ψυχικών διαταραχών.
Τα social media ταυτόχρονα ενοχοποιούνται για την εμφάνιση άγχους και κατάθλιψης στους εφήβους όταν η χρήση τους είναι υπερβολική, ενώ η έλλειψη ύπνου λόγω του κινητού τηλεφώνου συνδέεται άμεσα με εμφάνιση κατάθλιψης. Αυτή η διαπίστωση άλλωστε οδηγεί και στον ηλικιακό περιορισμό της χρήσης των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης.
Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), τα κορίτσια εμφανίζουν σε υψηλότερα ποσοστά άγχος, σημαντικά αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης σε σχέση με τα αγόρια, ενώ επίσης στα κορίτσια είναι συχνότεροι οι αυτοτραυματισμοί. Ταυτόχρονα, οι έφηβες είναι εκείνες που νιώθουν πιο ασφυκτική την πίεση από τα social media σε σχέση με τους εφήβους.
Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, οι ψυχικές διαταραχές στους Ευρωπαίους εφήβους έχουν αυξηθεί κατά 33% την τελευταία δεκαπενταετία. Σύμφωνα μάλιστα με τα συμπεράσματα της έρευνας που δημοσιοποίησε ο ΟΟΣΑ τον Μάρτιο με τίτλο «Child, adolescent and youth mental health in the 21st century», οι 15χρονες στην Ελλάδα βρίσκονται στη δεύτερη θέση πανευρωπαϊκά πίσω από τις συνομήλικές τους στην Ιρλανδία ως προς την «προβληματική» χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η κατηγοριοποίηση βασίζεται στη μέτρηση εννέα παραγόντων-συμπτωμάτων, όπου οι έφηβοι έχουν απαντήσει θετικά τουλάχιστον για τα έξι. Το 22% των 15χρονων κοριτσιών στην Ελλάδα ανήκε στην κατηγορία των προβληματικών χρηστών το 2022 έναντι 17% το 2018.
