Η μεταβίβαση μιας περιουσίας μετά τον θάνατο ενός γονέα ή παππού συχνά δεν αποτελεί μόνο μια συναισθηματικά φορτισμένη διαδικασία, αλλά και την αφετηρία έντονων συγκρούσεων μέσα στις ίδιες τις οικογένειες. Σπίτια που μένουν κλειστά για χρόνια, επιχειρήσεις που παραλύουν λόγω διαφωνιών μεταξύ κληρονόμων, ακίνητα που καταλήγουν σε πλειστηριασμό και αδέλφια που οδηγούνται σε πολυετείς δικαστικές μάχες συνθέτουν μια πραγματικότητα γνωστή σε χιλιάδες οικογένειες σε ολόκληρη τη χώρα.
Αυτή ακριβώς τη δυσλειτουργία επιχειρεί να αντιμετωπίσει το νέο νομοσχέδιο για το κληρονομικό δίκαιο, το οποίο φιλοδοξεί να φέρει τη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση των τελευταίων δεκαετιών στο πεδίο της διαχείρισης κληρονομιών, ακινήτων και οικογενειακών επιχειρήσεων.
Η δημόσια διαβούλευση της μεταρρύθμισης ολοκληρώθηκε πριν από λίγες ημέρες και το επόμενο διάστημα το νομοσχέδιο αναμένεται να πάρει τον δρόμο προς τη Βουλή, ώστε να ψηφιστεί και να εφαρμοστεί από την έναρξη του νέου δικαστικού έτους, στις 16 Σεπτεμβρίου 2026.
Στόχος είναι να δοθεί επαρκής χρόνος προσαρμογής τόσο στους συμβολαιογράφους, που θα κληθούν να εφαρμόσουν το νέο πλαίσιο, όσο και στους υπόλοιπους επαγγελματίες του χώρου, προκειμένου να περάσουν σταδιακά στη νέα εποχή του κληρονομικού δικαίου.
Το μεγάλο πρόβλημα των αναγκαστικών συνιδιοκτησιών
Ένα από τα βασικά προβλήματα που προσπαθεί να λύσει η μεταρρύθμιση αφορά τις λεγόμενες «ακούσιες συνιδιοκτησίες».
Μέχρι σήμερα, όταν ένα ακίνητο ή μια οικογενειακή επιχείρηση περνούσε σε περισσότερους κληρονόμους, οι συγκληρονόμοι γίνονταν υποχρεωτικά συνιδιοκτήτες εξ αδιαιρέτου, ακόμη κι αν οι μεταξύ τους σχέσεις ήταν κακές ή αν οι ίδιοι είχαν εντελώς διαφορετικά σχέδια για την περιουσία.
Η πρακτική αυτή συχνά οδηγούσε σε αδιέξοδα.
Δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις όπου ένα μέλος της οικογένειας ήθελε να διατηρήσει το πατρικό σπίτι, είτε επειδή κατοικούσε εκεί είτε επειδή το φρόντιζε για χρόνια, ενώ τα υπόλοιπα αδέλφια ζητούσαν την άμεση πώλησή του.
Πολύ συχνά, οι διαφωνίες αυτές εξελίσσονταν σε σκληρές δικαστικές συγκρούσεις, με αποτέλεσμα τα ακίνητα να οδηγούνται τελικά σε πλειστηριασμό και να πωλούνται σε τιμές πολύ χαμηλότερες από την πραγματική εμπορική τους αξία.
Το αποτέλεσμα ήταν συνήθως διπλά επώδυνο: και η οικογένεια διαλυόταν και η περιουσία απαξιωνόταν.
Η αλλαγή στη νόμιμη μοίρα
Το βασικό «κλειδί» της μεταρρύθμισης βρίσκεται στην αλλαγή του θεσμού της νόμιμης μοίρας.
Το νέο πλαίσιο μετατρέπει τη νόμιμη μοίρα από εμπράγματο δικαίωμα σε ενοχική αξίωση, δηλαδή σε χρηματική απαίτηση.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι, αν ένας γονέας αφήσει μέσω διαθήκης ένα σπίτι ή μια επιχείρηση σε συγκεκριμένο παιδί — για παράδειγμα επειδή εργάζεται εκεί ή επειδή κατοικεί στο ακίνητο — τα υπόλοιπα παιδιά δεν θα αποκτούν πλέον αυτόματα ποσοστά συνιδιοκτησίας πάνω στο ίδιο περιουσιακό στοιχείο.
Αντί γι’ αυτό, θα μπορούν να διεκδικήσουν τη νόμιμη μοίρα τους σε χρήμα.
Με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται να αποτραπεί ο κατακερματισμός επιχειρήσεων και ακινήτων, αλλά και να διευκολυνθεί η ορθολογική αξιοποίηση της περιουσίας.
Νομικοί και συμβολαιογράφοι εκτιμούν ότι η αλλαγή αυτή μπορεί να περιορίσει σημαντικά τις οικογενειακές αντιπαραθέσεις που καταλήγουν για χρόνια στα δικαστήρια.
Δικαίωμα εξαγοράς αντί για πλειστηριασμό
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά το νέο δικαίωμα εξαγοράς των μεριδίων άλλων συγκληρονόμων.
Στο νέο μοντέλο, ο κληρονόμος που επιθυμεί πραγματικά να κρατήσει το ακίνητο — είτε για να κατοικήσει σε αυτό είτε για να το αξιοποιήσει επενδυτικά — θα μπορεί να ζητά από το δικαστήριο να του αποδοθεί ολόκληρο το ακίνητο.
Το δικαστήριο, αντί να οδηγεί την υπόθεση σε πλειστηριασμό, θα μπορεί να επιτρέπει την εξαγορά των μεριδίων των υπολοίπων συγκληρονόμων, με βάση την εμπορική αξία του ακινήτου.
Έτσι, οι υπόλοιποι κληρονόμοι θα λαμβάνουν το μερίδιό τους σε ρευστό, χωρίς να χρειάζεται να εμπλακούν σε πολυετείς και κοστοβόρες διαμάχες.
Παράλληλα, αποφεύγεται το ενδεχόμενο να χαθεί ένα ακίνητο σε εξευτελιστική τιμή μέσω πλειστηριασμού.
Τα πολλαπλά οφέλη για οικογένειες και αγορά ακινήτων
Οι αλλαγές δεν περιορίζονται μόνο στις οικογενειακές σχέσεις, αλλά επηρεάζουν και την ίδια την αγορά ακινήτων.
Η δυνατότητα διατήρησης ενός ακινήτου μέσα στην οικογένεια θεωρείται κρίσιμη, ειδικά σε μια περίοδο όπου η αξία της ακίνητης περιουσίας έχει αυξηθεί σημαντικά.
Ταυτόχρονα, η αποφυγή κατακερματισμένων ιδιοκτησιών μπορεί να διευκολύνει επενδύσεις, ανακαινίσεις και αξιοποίηση ακινήτων που σήμερα παραμένουν «παγωμένα» λόγω νομικών εκκρεμοτήτων.
Αντίστοιχα, οικογενειακές επιχειρήσεις θα μπορούν να περνούν πιο ομαλά σε έναν διάδοχο, χωρίς να διαλύονται εξαιτίας διαφωνιών μεταξύ πολλών κληρονόμων.
Ψηφιακή πλατφόρμα για διαθήκες και πιστοποιητικά
Σημαντικό ρόλο στο νέο πλαίσιο αποκτά και η ψηφιακή πλατφόρμα δημοσίευσης διαθηκών.
Το νέο σύστημα επιτρέπει στους πολίτες να ενημερώνονται ταχύτερα για την ύπαρξη διαθήκης και να αποκτούν τα σχετικά πιστοποιητικά μέσα σε λίγες ημέρες.
Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να περιοριστούν φαινόμενα χαμένων, αμφισβητούμενων ή ακόμη και πλαστών διαθηκών, τα οποία στο παρελθόν πυροδότησαν σοβαρές δικαστικές διαμάχες.
Η κυβέρνηση εκτιμά ότι το νέο πλαίσιο μπορεί να εκσυγχρονίσει συνολικά το κληρονομικό δίκαιο, να περιορίσει τις συγκρούσεις και να προστατεύσει αποτελεσματικότερα την αξία της οικογενειακής περιουσίας.
